MAY 2010

Cerro aquí estes cinco capítulos dos meus recordos daqueles dous anos que nublaron unha parte da miña infancia e cubrírona cun veo de tristeza que só se aliviaba no pranto nocturno.

A pregunta de moitos que leron estas miñas confidencias foi: pero non tes ningunha lembranza feliz ou alegre daqueles tempos? Por imposíbel que pareza, teño moi poucas. O cúmulo de prohibicións era tan grande, abranguía de tal xeito a vida enteira que sempre que ocorría algo que me parecese grato, tiña a sensación de que debía estar prohibido e que acabarían por me castigar ou pegar por facelo. Xa sei que isto non era así para moitos dos meus compañeiros de entón, e seguramente se tratase dun meu enfermizo sentimento de culpa que me meteran dentro e que gobernaba todas as miñas accións. Eu lembro, como xa contei, ler novelas cun sentimento que mesturaba a fascinación polo texto e o medo a que me pillasen, estou seguro que os que non as lían non sentiron nunca ese medo. Pero non era eu só, porque as novelas circulaban, mercábanse as agachadas, trocábanse e emprestábanse, así que o meu sentimento debería ser compartido por alguén máis. Pero quen se atrevía a confesar que o facía nun lugar onde o chivatazo era un mérito e non unha vergoña?

No segundo ano da miña estanza alí, e pode ser que como consecuencia de ler aquelas novela "pulga”, comecei a escribir ás agachadas. Preferentemente durante o último tempo de estudo do día, prinicipiei a redactar uns contos dos que facía dúas copias que, ao día seguinte entregaba aos meus mellores amigos daquel momento, Paco Silvosa e Rafael Bárez, que me aseguraban lelos con verdadeiro interese. Non quero nin pensar o que me pasaría se os chegan a descubrir os cregos que se encargaban do noso coidado e educación, porque aqueles textos contiñan historias nas que aparecían, ás veces, certas picardías nacidas da imaxinación dun neno de once anos, aínda que o tema fundamental eran as aventuras dunha banda de rapazolos chamados "os aceiteiros” (non teño nin a máis remota idea de onde tirei semellante nome). Estes mociños facían mil e unha falcatruadas, pero nelas o que predominaba era a amizade e a lealdade mutua. Aquela camaradaría que aprendera no cine do Jorge vendo películas do oeste. Lealdade e amizade que ben demostraron Paco e Rafael, xa que nunca dixeron unha palabra do que estaba a suceder, por máis que seguro que lles habería supor loas e recoñecementos un chivatazo que dese comigo na expulsión deshonrosa (!). Aquilo foi un acto de rebeldía e de propia afirmación, de procura dunha consideración por parte dos meus pares que os "superiores” me negaban, e tivo de bon para min que, desde daquela, non deixei de escribir xa nunca máis.

Titulei este derradeiro post sobre o tema do seminario O sha de Persia, por mor dunha anécdota que me sucedeu no último ano. Tivo que ser entre marzo e xuño de 1958, pois o feito e a noticia que provocaron a anécdota sucederon en marzo dese ano.

Á noite, e despois de saír da capela, dirixiámonos, en dúas filas por un patio cuberto ao edificio onde estaban, ademais doutras dependencias, os dormitorios. A estes accedíase por unhas escaleiras, o noso era o mesmo andar do ordinal do curso, o segundo. Aquel traxecto facíase en absoluto silencio, o crego que nos vixiaba andaba atrás e adiante polo medio das dúas filas. Detrás de min ía o meu amigo Vicente Carballido que, seguro de que ninguén nos vía nin nos ouvía, besbelloume a máis enigmática frase que nunca escoitei. Díxome baixiño: "O sha repudiou a Soraya”.

A frase desde o punto de vista da cadea de fonemas e da prosodia, capteina perfectamente. Gravouse na miña memoria nidia e clara, pero non entendín nada do seu significado. Eu non sabía quen era o sha, nin sequera sabía se se trataba de persoa, animal ou cousa. De repudiou comprendín que era un verbo pola terminación, que me axudaba a identificalo cun pretérito da primeira conxugación, pero do seu significado nada de nada. Soraya, se era unha persoa, resultábame totalmente descoñecida. O artigo e a preposición entendinos, pero pouco axudaba iso á comprensión da frase.

Souben despois que, non sei por que camiño xa que alí a prensa ou a radio (había galenas clandestinas) estaban prohibidas, Vicente chegara a coñecer a noticia de que o rei (el dicíase emperador) de Persia, o sha, ao non ter fillos coa súa segunda muller, Soraya, emitira un edito de repudio para casar con outra que lle dera herdeiro para o trono. Coñecedor de tan importante noticia e bon compañeiro, quixo compartila comigo e deitou na miña orella aquela frase que se convertiu, por moito tempo, nun insondábel misterio para min. Supoño que non lle preguntei o significado para non confesar a miña ignorancia, debín pensar que se el entendía a frase, eu estaba obrigado a comprendela tamén. (Xa en 1956 se falaba do asunto, aí poño un recorte de La Vanguardia Española do 9 de outubro dese ano que me mandou Vicente e que anticipaba o feito, pero en realidade o repudio non se fixo efectivo até marzo de 1958)

Até aquí algunhas das lembranzas daqueles dous anos que teño polos máis tristes da miña vida. Alégrome de que outros non os sentisen así, pero iso non modifica nin alivia o meu sufrimento. Quédanme cousas por contar, non menos duras, que irán saíndo, pois agora xa conseguín esconxuralas. E fíxeno polo camiño mellor para tal cousa: a literatura. Esa substancia da vida, que facemos nosa mediante a lectura e a escritura, existe precisamente para nos axudar a poñer nome aos nosos sentimentos. Cando o que sentimos ten un nome, cando podemos chamar por el, entón facémolo verdadeiramente noso e aceptamos camiñar a vida a carón del.

A maioría dos que estabamos no seminario nos anos cincuenta aquela era a única posibilidade que tiñamos de acceder aos estudos. É certo que foi un camiño que se nos ofrecía cando parecía non haber outro. Estudar o bacharelato, para os rapaces da aldea con poucos recursos económicos, non era doado, nin sequera o era para os que vivían na cidade, onde tamén eran unha minoría os que estudaban e case nula para os fillos dos traballadores da sociedade urbana. Cada ano entraban no instituto de calquera cidade de Galicia (cantos había? Sete masculinos e outros tantos femininos?) non máis rapaces dos que entramos no seminario de Lugo no ano cincuenta e seis.

Pero se admitimos (e eu fágoo) o que de única oportunidade de estudo para pobres e aldeanos tiña o seminario, non podemos deixar de ver que era outro elemento máis de discriminación para con eles fronte aos podentes urbanos que estudaban no instituto.

Esa oportunidade, no meu caso (e se foi só comigo a cousa é moito máis grave do que eu mesmo pensei sempre, porque equivale a un trato máis discriminatorio e brutal aínda) levaba aparellado un réxime de represión, golpes e desaires que non tiñan os alumnos dos institutos onde non se pegaba, agás moi raras excepcións. A mensaxe que nos enviaban estaba clara: isto é a vosa posibilidade mentres aceptedes as condicións: submisión total, aguantar en silencio un trato que merecía ser obxecto de rebeldía e publicidade... Sufrir fortalece o espírito, dicíannos. Aguantar, chegar a segundo de filosofía: por sete cursos aquí danche seis fóra, bacharelato superior… O ascenso dos pobres na escala social ten alto prezo.

Non hai moito comparábame un compañeiro daquel tempo, o custo económico do seminario co alto prezo dos internados dos colexios relixiosos (nós estabamos, parede por medio, a carón dos maristas), mais a comparación non é posíbel ao se tratar no noso caso de estudos relixiosos e no outro de estudos civís. Non sei cal era o custo dos noviciados relixiosos, pero esa sería a comparanza válida.

O que se di oportunidade de estudo, non é máis ca outra proba da inxustiza. Dicíanlles a nosos pais que era unha oportunidade para nós, co que garantían unha presión a maiores para que aguantásemos en silencio, e a cambio podían someternos a un trato degradante con total impunidade. Se alguén tirou proveito daqueles anos, e é ben certo que moitos o fixeron, é por mérito propio, nunca porque aquilo tivese algún tipo de xustificación. Congratúlome do éxito cultural, social e económico de todos cantos seminaristas daquel tempo o conseguiron. Para eles o meu respecto e os meus parabéns, mais que non me digan que temos algo que lles agradecer aos nosos educadores do seminario.

Que sería de vós, os que conseguistes ese éxito na vida, co mesmo esforzo e o mesmo traballo nun lugar onde se nos tratase co afecto e consideración que esixía a nosa condición de nenos de dez ou once anos afastados nas nosas familias?

No seminario, como pretendía (e pretende!) o franquismo para toda a sociedade, estaba proscrita a lingua materna e normal da inmensa maioría dos rapaces que alí estabamos. A mensaxe era: a lingua dos teus pais, o único idioma que levas escoitado e falado durante toda a túa vida, aquí non vale. Deberás abandonar esa lingua de labregos e mariñeiros, de xente do común.

Obedecín con entrega tal recomendación: falarei castelán, prometinme. Chegara cos meus pais a vivir a Lugo al go máis dun ano antes de ingresar no seminario, iso fixo que me integrase  no grupo dos novos seminaristas procedentes da capital ─non sempre, o meu mellor amigo ao ingresarmos, Alfonso, non o era─ que falaban maioritariamente castelán e que, non por iso, eran os mellor tratados nin tidos en maior consideración polos superiores, que afirmaban que víñamos maleados e que maleabamos aos outros.

Nese ambiente, aínda que na miña casa falábase só en galego e eu até que fun á escola nunca falara máis ca lingua do país, paseime ao castelán que era o que estaba estabelecido por unha norma que tampouco non me e era nova. Pero o caso é que, na espontaneidade, íaseme o vixiante e saltábame soa a lingua da casa. Valga como exemplo un día no que o enfermeiro, por certo un bo home máis perto da amabilidade e o afecto ca do brutallán trato que alí se acostumaba dársenos, habería de me facer unha cura consistente en me aplicar un algodón con iodo no burato deixado por unha moa que quedara o día anterior na clínica do dentista. Nun momento do acto médico, e porque sentín dor, díxenlle: Non finques que me mancas! Fíxena boa, aplicoume dúas ou tres veces máis o remedio fincado con forza e dicíndome: No finques, eh? No finques, pues ya verás como te finco! Coma o can de Pavlov, a palabra fincar quedou para sempre na miña memoria unida á dor de moas. Parece ser que este seminarista-enfermeiro, daquela nos seus dezanove ou vinte anos, foi despois un defensor sincero do uso e da promoción do galego, pero vese que daquela aínda non tiña a cousa clara.

Para reprimir calquera impulso de falarmos galego, os mandos daquel lugar deron nun instrumento, creo que non orixinal do noso seminario, que só pode ser cualificado de perverso. Algunha mente atravesada, varios anos atrás, decidira a existencia dun anel como símbolo estigmatizante de non respectar a prohibición de falar galego. A cousa consistía en que calquera seminarista que fose sorprendido falando na lingua da súa casa e da súa vida mundana, habería de se facer cargo do anel maldito até encontrar outro a quen llo entregar. O posuidor do anel debería converterse en policía e vixiante dos compañeiros para delatalos. O instinto de conservación que estaba impreso na nosa alma animal, facía que utilizásemos o inmoral camiño de lle falar a alguén en galego para que nos contestase nesa lingua e entregarlle o anel, os presentes eran testemuñas e non podía negarse.

Aquel que á noite tivese no seu poder o obxecto da ignominia recibía un castigo e debía pagar unha multa pecuniaria cuxa contía non lembro. Dúas veces, naqueles dous anos, non fun quen de me dar desfeito do estigma antes do toque de queda.

Creo que tempo máis adiante o anel foi substituído por un sistema dunha cartolina que che perforaban cando eras sorprendido falando en galego, pero descoñezo polo miúdo o funcionamento do sistema e o catálogo de sancións.

Resulta ben significativo da presenza da síndrome de Estocolmo da que falei no primeiro post desta serie nalgúns dos que sufrimos este réxime de violenta coerción lingüística que, estoutro día, no xantar de confraternidade que tivemos en Ribeira, houbese algúns que me falasen da imposición do galego nos tempos actuais. Iso si, todos, absolutamente todos, até onde eu puiden ouvir, falamos en galego e só en galego durante o tempo que durou aquel acto de convivencia gastronómica e relembradora.

 

O trato máis normal que no seminario de Lugo dos cincuenta se nos daba había incluír sempre a posibilidade de levar unha labazada: por falar, por calar, por durmir, por espertar… sempre había algún adulto ensotanado detrás de ti para zouparche pola mínima. En dous anos nunca sentín unha soa palabra coa que se me mostrase afecto, ese síntoma de debilidade non estaba no repertorio educativo dos responsábeis da nosa formación.

Con dez anos cometín o grave delito de encontrar unha porta que daba ao exterior e que abríndoa, cousa que estaba prohibida aínda que eu ignoraba esa norma porque non tiña conciencia de que facía algo malo, podería ver pasar a cabalgata dos Reis Magos, arela infantil onde as haxa. Había moi pouco que miña mai me collera aparte, para que non sentise miña irmá Maruxa que era máis pequena, e dixérame a verdade sobre dos Reis Magos, non é que eu non tivera a sospeita de que aqueles calcetíns ou aquela carteira da escola que vira uns días antes enriba do armario, non procedían do escaso peculio dos meus pais, pero faltábame a confirmación oficial. Cos restos da inocencia confeccionei un desexo irreprimíbel de ver pasar a Melchor, Gaspar e Baltasar por diante daquel portalón do seminario. E, era o meu sino, pilláronme. O superior, repito, un crego encargado do noso coidado e educación, fíxome regresar, non lembro a onde correspondía que fose a miña obriga estar naquel intre, a labazadas e patadas, eu era miudiño e fun o máis do camiño no aire por mor dos couces e da suspensión polos pelos das tempas. Chorei a noite enteira, o único camiño que tiña contra aquela inxustiza era o pranto que só noutro infeliz encontraría consolo e comprensión: «Os primeiros días que pasamos no Seminario, eu paseino moi mal, farteime de chorar, menos mal que me encontrei contigo que eras tan movido coma mín e fomos matando penas que ata parecía que eramos felices.», escribíame hai uns días un compañeiro dos que están na foto e que era o meu amigo máis íntimo.

Alí que nos pegasen era o normal, formaba parte da metodoloxía pedagóxica. Onte recibín un correo-e dun bo amigo, outro compañeiro daquel tempo, e para que aquí non aparezan só as miñas palabras transcribo as súas: «[…] aquelas malleiras que moitos levaban. Eu teño moi presente unha na que os protagonistas eran (aqui o nome dun daqueles superiores) e ti, no chan, no medio do salón de estudos grande do Menor. Non vin unha cousa igual de patadas, golpes... unha cousa abraiante. Tampouco sei como ninguén fomos quen de protestar e de berrar: xa chega!». Que gravísima falta hai que cometer para que a un neno de dez ou once anos lle fagan o aquí descrito, non por min, repito, por castigo? Alguén é quen de xustificar este trato?

 As chaves abrían portas cando se introducían nas correspondentes fechaduras, pero tamén se usaban para golpearnos na cabeza nas filas, na capela, no comedor… e nalgúns casos ocasionaban feridas que sangraban.

Sobre de todo canto vou contando escoito dúas formas de desculpar este maltrato. Que eran outros tempos. Eran, pero a brutalidade e o maltrato infantil son actos de barbarie agora, antes e sempre. Tamén hai quen di: "agora se lle tocas a un neno vas ao cárcere”, pois paréceme ben, e din tamén que daquela o uso dos golpes na educación era o máis frecuente, pois lamento que os culpábeis, ignorantes e brutalláns, non puidesen seren denunciados e castigados como merecían.

O seminario de Lugo de mediados dos cincuenta era un fiel reflexo da concepción da educación que tiña o franquismo en xeral e o nacional-catolicismo en particular: disciplina, sacrificio, xerarquía de clase, reciedume (aguante!), man dura… e a desconfianza cara á cultura e o coñecemento. Era de esperar que aquel grupo de privilexiados (en 1956 entramos ao seminario 145 rapaces) haberían seren formados para seren elites que trazasen o camiño dos demais individuos da comunidade. E para prepararnos para iso, para darlle á xente do común unha explicación do mundo correspondente á ideoloxía do réxime, a presenza de calquera noticia do mundo exterior era obxecto de estrita prohibición (alí en realidade estaba prohibido todo canto non estaba expresamente autorizado), en particular os xornais e os libros (agás os de texto e os de devoción católica). Os tebeos eran obxecto de especial persecución. Educábannos so o criterio de que ler era un perigoso vicio que só mal producía ás nosas almas. Queríase facer de nós individuos inmunes a literatura, á arte plástica (fóra da imaxinaría relixiosa), ao cinema (só lembro ver unha película no seminario en dous anos, non digo que non houbese algunha máis, pero non había local de proxección, facíase nun largo corredor a carón da capela) ou ao teatro… O caso era atrancarnos todos os camiños de liberdade de criterio, e para iso sumistrábannos sucedáneos feitos de elementos desacitivados que nos inoculaban a xeito de vacina: ler vidas de santos, un espeluznante e truculento libro que se titulaba "Secreto de confesión” ou "Genoveva de Brabante” e pouco máis, porque non se consideraba necesaria a lectura, senón era aquela dedicada ao adoutrinamento.

Creo que máis adiante, en cursos posteriores as normas suavizábanse algo, pero eu iso xa non o vivín. E eu lía a pesar das prohibicións. Naquel tempo era moi popular unha colección de novelas (ou resumes de novelas, máis ben), previamente sometidas á censura franquista, claro está, chamada Colección Pulga, que circulaban en forma de estraperlo de libros e que tiñan as dimensións xustas como para seren ocultadas da vista dos cregos coas capas do catecismo do padre Astete. E iso era o que eu facía, non me sorprendería que a malleira no salón de estudo fose porque o crego me pillase lendo, poño por caso, Envidia ou La barbería relatos ambos de Miguel Delibes e que foron publicados nesa colección. Pero tamén lembro o terror que o confesor metía na miña alma infantil cando lle contaba as miñas faltas neste sentido: ler era o mellor camiño para a condenación, lembro que me dicía que, en realidade, a causa da condenación de Lutero fora a lectura,que precipitara (esa era a palabra) a súa alma ao inferno. E aquilo atormentaba a miña alma: se quería ser santo, o mellor camiño era a ignorancia.

Espero non ter que poñer en cada post que calquera outra valoración dos feitos que describo é tan lexítima coma a miña, mais hai dúas cousas que non teñen volta de folla: os feitos son tal e como os describo e a min afectáronme amargamente.

Eu estiven no seminario diocesano de Lugo dous cursos (de1956 a 1958). Propóñome, coma nunha purificadora catarse, contar aquí algúns dos meus recordos daquel tempo en cinco post sucesivos dos que este é o primeiro e seguirei cada dous ou tres días. Durante máis de cincuenta anos permaneceron esas lembranzas ocultas agás para os meus íntimos, mais optei polo oficio da escritura e esta impídelle ao escritor a ocultación ou o disimulo, permítenos a fantasía, pero a cambio esíxenos a totalidade da vida, a memoria do escritor non pode ser outra cousa que a longa memoria de todos os individuos. Os meus compañeiros de entón dispoñen de espazo nos comentarios deste blog para replicar se con algo non concordan. E así poderán mostrar desacordo cos cualificativos que emprego, mais nunca negar a veracidade dos feitos. Os meus recordos daqueles dous anos son moi amargos e permanecen na miña memoria coma episodios tristes que me tocou vivir sen culpa.

Era daquela eu un neno traste, pero só un neno de dez anos cheo dunha inocencia que teimaban en romper. Recibín golpes e insultos sen conta. Vivín aquel tempo aterrorizado, encadeado a unha continua sensación de medo.

O sistema era tan obscenamente inxusto que non se me puido borrar nunca da memoria que a carón de onde eu comía un día fabas e outro garavanzos, coma nunha condena interminábel, un compañeiro estivese a comer un prato de patacas con ovos fritidos porque “pagaba extraordinario” ou almorzando unha cunca de leite onde eu bebía cascarilla feita en auga. Ou ver como uns metros máis adiante de onde nós estabamos, os “superiores”, cregos encargados da nosa educación e coidado, comían e bebían opiparamente sen lles importar a nosa miseria alimentaria nin ocultar ou disimular tal impudicia.

Cando os meus  pais me deron a oportunidade de non regresar ao seminario no curso 1958/59, foi o día máis feliz da miña vida.

Onte xantei cun grupo considerábel dos que foron os meus compañeiros naqueles dous anos. Encontrarme con Vicente Carballido ou con Alfonso Sangil, foi unha emoción moi grande. Lamentabelmente a miña memoria borrara os outros compañeiros máis aló de refachos neboentos traídos por algún nome sonoro. Pero estes dous foran bos e leais amigos naquel tempo. Grazas dou a entrambos. E grazas tamén ao acollemento afectivo e xeneroso de todos os demais.

Mais das conversas de onte traio a sensación de ter recoñecido unha desmemoria defensiva moi cercana ao que a psicoloxía define como síndrome de Estocolmo. Unha obstinada negativa a recoñecer que o réxime disciplinario e educativo se baseaba no castigo físico desmedido, case brutal, e no frecuente insulto e desprezo público, fanme pensar que tamén nos educaban en aceptar con resignación a violencia exercida sobre nós. O esquecemento (!) do réxime alimentario que describo máis arriba indica ter aprendido a considerar a desigualdade social como un feito natural, e non coma un intolerábel acto de discriminación do débil. Fica probada a eficacia da represión infantil para producir adultos sumisos e incapaces de aceptar a realidade por enriba das distorsións de comenencia.

Eu non comparto esa actitude diante  do moito que de inxusto había na norma que rexía aquel lugar. A memoria do sufrimento axuda a esconxuralo, rebelarse contra o esquecemento interesado do ofensor é un acto de xustiza fronte a impunidade. A palabra, o feito de contar, o relato distribúe o sufrimento e acomódao ás leis da comunidade, como lle lin onte a E. L. Doctorow. Eu desexo contar, porque me sucederon cousas que non quero que fiquen fóra do relato da miña vida. Alá quen queira xogar ás agachadas coa súa vida. Quen non desexe ler, que non lea, a miña obriga é escribir.

Adeus Tuto, irmao*

Xabier P. DoCampo

Acabo de recibir a noticia da morte de Tuto Vázquez. El foi o amigo de toda intimidade da miña adolescencia e da primeira xuventude. Ao pouco de chegar eu á Coruña coñecímonos e comezamos a procurar canto nos unía e encontramos que era moito. Todo nos era común agás o fútbol, que a min non me interesaba, pero cando o meu fillo quixo ir ao estadio a ver o Dépor, Tuto levábao cada domingo, librándome a min da pesada carga. O cinema foi a primeira paixón que compartimos. Vimos xuntos centos e centos de películas. Deixabamos as clases para irmos ao cinema. El deu en gardar os resgardos das entradas e un día de xaneiro chamoume por teléfono para me dicir que no ano anterior víramos xuntos tres centas películas (eran tempos nos que na cidade había dezasete salas). Para mercar o billete chegaba con que un dos dous tivese cartos. As nosas conversas eran sobre cinema, xogabamos a adiviñar nomes de actores secundarios: Arthur Kennedy, Dan Duryea, Peter Lorre, Sam Jeffe, Thelma Ritter. Walter Brennan… Cando estabamos xuntos ninguén sabía tanto de cinema coma nós. Éramos complementarios.

Estudamos toda a carreira xuntos, mesmo o camiño desde a casa facíamos en compaña e conversa. E chegou o teatro. Comezamos a nos interesar por el desde moi noviños. Actuamos xuntos varias veces. El era moito mellor actor ca min e seguiu. Chameino para traballarmos na radio, porque con el ao meu lado sabía que os meus proxectos habían saír ben. Cando me chegou a encarga de facer un programa piloto para TVE, volvín a lle pedir que me axudase. Escribimos a catro mans o guión e despois eu dirixín e el encargouse da xefatura de produción, tamén iso fixo ben,como facía todo. Ninguén esquecerá nunca as súas interpretacións no cinema, na televisión e no teatro, é un dos máis grandes.

A súa dedicación á interpretación e a miña á escritura leváronnos por camiños que, por circularen paralelos, nunca se ocultaron da ollada mutua. Non ha tardar o día da estrea d’A casa da luz, a película de Carlos Amil baseada na miña novela do mesmo título, nela fai Xosé Manuel Olveira “Pico” o papel de Pumariño de forma maxistral, pero ese personaxe eu soñeino e escribino para que o interpretase Tuto.

Agora fóiseme, tan pronto!, este home bon e xeneroso que encheu a miña vida coa felicidade da súa amizade.O sábado teño que ir a Ribeira, e lembrarei emocionado con canta paixón me describía ese lugar da súa nacencia.Tuto, irmao, hoxe cóbreme unha sombra espesa, e choro con Uxía e con Iago.

---------------------

(*) Artigo publicado onte, 30 de abril, en Xornal de Galicia.

     Fotos:

           1. Tuto Vázquez

           2. O da dereita é Tuto o outro son eu. Era 1963.

           3. De esq. a dta., eu, Clara Agra e Tuto Vázquez. Abril 1965.