A situación de uso restrinxido do meu pé dereito impedirame estar alí, pero agardo que alguén me faga a caridade de lla dar a Marcos, da miña parte, unha grande aperta.

CEA HOMENAXE a MARCOS VALCÁRCEL

Ocorreu que un accidente de certa importancia no meu pé dereito, deixoume nunha situación que me impediu a comunicación (seis días de hospital seguidos de dúas semanas de inmobilidade na miña casa de Vilarón, onde non teño internet) por medio deste blog e, consecuentemente, tampouco puiden volver á rodaxe, aínda que dela me chegaron moitas e moi cariñosas mensaxes de ánimo.

Como me chegaron de tantos amigos e amigas que me queren e que así mo manifestaron. Para todas e todos o meu agradecemento agora e o meu cariño sempre.

(Hai un bocadiño que me chamou Carlos Amil para me dicir que na rodaxe acababan de soar as palabras máxicas: PELÍCULA ACABADA!!)

Xa de volta na miña casa capitalina e como persiste a severa orde de  inmobilidade, pouco podo traballar no computador por mor do cansazo que me produce a postura incómoda na que debo permanecer, pero confío en poder regresar a mediados da semana  que vén  á comunicación (se as previsións medicas se van cumprindo). Daquela farei aínda uns cantos posts nos que conte todo canto da película tiña previsto contar, aínda que o faga agora, cando a rodaxe rematou e todos os que nela traballaron, para os que só teño palabras de admiración e cariño, regresan ás súas casas, aínda que con eles vaian todos os recordos d’A Casa da luz.

Excusatio non petita, sed accusatio non est.

Chegado agosto teño importantes dificultades para traballar internet medium. Na casa onde estou neste tempo non teño conexión (nin a quero). A biblioteca municipal ten dous ordenadores cos que podo conectar por un tempo limitado, pero cando chego están os rapaciños xogando e agardar a que acaben é perder a mañá enteira. Así que só me queda acollerme á caridade do meu amigo e veciño Secundino García Mera que, de moi boa gana, me empresta a súa infraestrutura informática, pero iso non deixa de ser unha molestia por máis que el me diga, sinceramente, que non. Así que limitarei, no que queda de rodaxe, estes post a un por semana.

A rodaxe en Betanzos está a piques de rematar. Fican uns días no Pasatempo e o equipo marcha a Moeche (matria dos ancestros d’O Listo). Alí estarei o xoves.

Estiven o luns pasado vendo como rodaban escenas moi alegres nas que os nenos, Duarte, Pumariño e moita xente cantaban e bailaban pola rúa que abeira a igrexa de Santa María de Azougue, ese lugar no que un día estivo Federico García Lorca. Baixaban felices, dando choutos e palmadas mentres cantaban moi ledos.

O xoves estivemos n’As Torres de Santa Cruz, e alí entre Carlos Amil e Alfonso Parra armaron un plano cenital dunha escaleira que resultou moi bonito. Créame quen isto lea que estou ben farto de ver planos cenitais de escaleiras no cinema; cóntanse por centos os que levo vistos. Pois este é dos mellor feitos que vin. Situaron a cámara de tal xeito que os nenos, ao iren subindo, aparecen e desaparacen pola escaleira, mentres de fondo vemos unha alfombra amarela cun debuxo negro que tira pola nosa ollada e céntraa, de tal xeito que todo sucede arredor dese amarelo… Vemos os rapaces a andar arredor dese punto (e da nosa ollada), aínda que sabemos que o importante é o que van encontrar enriba. En fin, que a min, gustoume moitísimo. Xa me dirán vostedes cando a vexan no cinema.

No tocante ao equipo, hoxe quero falar de Encarna Alonso, a script. Ela é a que fai que todo sexa para ser visto; que cada cousa encaixe despois para facer con ela unha película. Lembra perfectamente que no plano que se fixo no primeiro día de rodaxe os rapaces saíron de cadro pola dereita e no de hoxe, día décimo sexto, terán que entrar pola esquerda para que non pareza que deron volta. Fíxase en todo para que todo cadre. Con razón é unha profesional cun gran prestixio (vexan senón picando no enlace que puxen no seu nome) non só no cinema galego, senón no de fóra de Galicia. Traballa tanto que cansa mirala; vai e vén seguido; aparece e desaparece; ponlle tal seriedade ao que fai que calquera comentario frívolo paréceche unha falta de respecto. Graciñas, Encarna, polo teu traballo e pola túa amizade. (Na foto vémola co director, Carlos Amil, co que ten moi boa relación, xaora).

O Listo andaba por alí, pero vino algo amuado coa presenza ao pé del dunhas luvas de acetato, desas que poñen os profesionais da medicina. Teño que averiguar o motivo da amoladura.

Hoxe foi o primeiro día de rodaxe en Betanzos. Para a película armouse un mercado cos seus postos de venda, cos seus compradores, coa xente que pasa… e con Pumariño coa súa carretilla e os nenos que o seguen ao axexo. Fixéronse, no tempo que eu estiven na rodaxe pola tarde, planos desde unha grúa nun traveling  de como os nenos seguían, ao escuso, a Pumariño, e un par de fermosos planos desde o campanario da igrexa de Santa María de Azougue, porque o mercado estaba na praciña que está alí, diante do adro da igrexa.

Un dos traballos máis decisivos dun filme é sempre o do Director de Fotografía. Del depende cada un dos fotogramas que vemos na pantalla. Ven ser coma un codirector da película.

O Director de Fotografía d’A casa da luz é Alfonso Parra, un home cun curriculum e unha experiencia no oficio que lle dá ao filme unha garantía da que podemos agardar un traballo de gran calidade. Pero ademais eu tiven a oportunidade de ver ese traballo e teño que dicir aquí, que me fascinaron os seus encadres. Moitos dos planos terán unha composición visual dunha altura digna dun cadro. Pero a mestría de Alfonso nótase tamén na economía coa que introduce eses planos de escollida factura, fuxindo así dun esteticismo que desvalorizaría eses mesmo encadres. É moi importante o coidao visual dunha película, é xustamente nel no que se sustentan todas as posibilidades narrativas dun filme. Poderíamos dicir que Alfonso colabora con Carlos Amil, o director da película, escribindo con boa letra as imaxes para que o espectador a poida ler con gusto e con comodidade. O gusto dáo con eses encadres de especial beleza, a comodidade coa altura media da fotografía do filme.

Colaboran con el Ramiro Sabell, Axudante de Cámara e Saúl Oliveira, Técnico de Vídeo e Auxiliar de Cámara (na foto Saúl é o da esquerda e Ramiro o da dereita). Sen eles non sería posíbel o traballo do Director de Fotografía. Ambos teñen un historial profesional que marca a súa experiencia aínda sendo, como son ámbolos dous, homes novos.

O Listo onte pasou un bon día, non o vin até a hora de me marchar, que o levaban no colo, non sei por que razón, porque dado que o condenado ten unha debilidade especial polo licor-café e non perdoa unha copiña despois de cada comida nin outra antes de se deitar, non sei en que estado estaría cando o levaban, non puiden comprobalo de perto.

A semana que vén vou andar algo apurado para dar feito dous post neste blog, téñenme moitas cousas enleado... A ver como fago...

Onte fun á rodaxe pola tarde e fiquei co equipo para contarlles  uns contos á noite, cousa que carecería de importancia e interese a non ser polo cariño co que me agasallaron todos e todas.

Pola tarde na Carballeira de Baio rodáronse planos dunha secuencia na que os nenos se enfrontan ao capitán, papel que interpreta Manuel Millán coa acostumbrada brillante eficacia deste magnífico actor galego. Os seus diálogos con Alicia van resultar unha delicia para os espectadores, tanto cando a observa de pé, como cando descende á altura da nena para enfrontarlle o rostro. Os negros servidores do capitán arrodean e ameazan aos nenos ás ordes do capitán mentres Pumariño observa todo desde a distancia que o seu sentidiño lle permite.

Todo isto faise, coma as outras cousas, tal e como Carlos Amil (aquí retratado en postura ─que non pose─ de director daqueles que enchen os nosos recordos de cinéfilos), Director deste filme ten pensado e vai expresando. Pero coa axuda de dous colaboradores sen os que nada sería posíbel neste filme.

Federico Untermann, bonaerense de Martínez, que non é persoa ─Martínez, non Federico que si é gran persoa─ senón localidade do norte de El Gran Buenos Aires e nas beiras do Río de la Plata. É o Primeiro Axudante de Dirección (na foto está metido no río por motivos da rodaxe e non porque andase ás troitas). Home de grande experiencia no seu oficio a pesar da súa aínda pouca idade, encárgase de que cada plano se organice segundo os desexos do director; será el tamén o que haberá de dar esas voces, xa míticas nas rodaxes de cinema: Motor! Acción! (aínda que el di Acsión! por mor do seu xeito de falar). Traballa incasabelmente e o sol vai marcando no seu rostro o perfil dos lentes escuros cos que se protexe dos excesos lumínicos.

O Segundo Axudante de Direción é Jorge Vega. Del depende que todo estea listo para que se poida rodar, o de cada día presente e o dos próximos días. A el tócalle ir trasmitindo as necesidades que o director lle manifesta, e por tanto tamén os trasacordos que se lle ocorren, polo que o seu papel, ás veces, non é moi bonito. É un home silencioso, a imaxe que me vai quedar del é a dunha persoa que fala baixiño, confidencialmente. Cando te saúda ofréceche un sorriso que te acolle, inmediatamente velo desaparecer nas súas arelas de cada momento.

Non vin ao can, pero souben que a seu avó chamábanlle O Listo porque, tendo a súa morada no fondo de Moeche, todas as vésperas de feira collía camiño cara a San  Ramón para estar ás lambiscadas. Como raio sabía o condenado do can que para o outro día, que me parece lembrar que cadraba a cada 11 e 23 do mes, había feira?  Sabía ler o calendario? Que sexa como queira, non é raro que lle chamaran dese xeito que chegou até este neto que agora anda pola rodaxe d'A casa da luz.

Outro día máis na rodaxe. Como este xoves apareceu entre chuviscas e orballos, a rodaxe trasladouse ao que alí se lle chama o cover-set, que é o xeito de dicir que se traballaba nun decorado a cuberto, cousa sensata cando chove.

Tratábase do cuarto que Pumariño ten na Casa da Luz. A secuencia correspondía ao momento no que os rapaces descobren ese lugar cheo de sorpresas, nas que se enxerga algo do enigma que encerra o corazón grande e xeneroso de Pumariño. Ese home que lle roubei ás miñas lembranzas de infancia, onde gardaba os moitos toliños que me tocou coñecer. Persoas bondadosas, amigas dos nenos cos que tiñan alentos de complicidade, porque comparten a inocencia como lugar de encontro dos corazóns e das ledicias.

Onte emocionoume dun xeito especial observar como Xosé Manuel Olveira, “Pico”, (o da foto) o actor que interpreta o papel de Pumariño, se dirixía aos nenos e nenas que interpretan aos rapaces da película cunha delicadeza e cun cariño especiais, e dáballes polo baixiño os máis atinados consellos para a interpretación dos seus papeis, facíao coa grandeza dos grandes profesionais e coa humildade das boas persoas. A min fíxome lembrar o que se conta do actor americano Robert Mitchun que na rodaxe desa obra mestra que é A noite do cazador, era el, xa unha grande estrela do cinema, o que atendía e axudaba aos pequenos actores Billy Chapin e Sally Jane Bruce que intepretaban a Joan e Pearl, os fillos de Willa Harper (Shelley Winters). Facíao porque o director, o xenial Charles Laughton, parece ser que era un individuo desgrabábel que, ou ben os ignoraba ou tratábaos con aceda actitude. Benzóns para o amigo Pico (máis adiante falarei del e do seu traballo con máis extensión) que onte confirmei que grande home es.

Onte estiveron na rodaxe Manuel Bragado, director de Edicións Xerais e Celia Torres, Directora de Promoción desta editora, que foi a que publicou a edición orixinal en galego desta novela. Polo que me dixeron, esta visita foi unha interesante experiencia para eles. Eu agradézolles moito a súa presenza e os seus alentos.

A quen non vin onte foi ao can. Puiden saber que o nome non lle ven tanto pola súa listura, máis ben é pola dun seu antepasado, que ese si que era listo.

Novamente na rodaxe. Hoxe na Cidá de Borneiro. Os nenos agáchanse dos gardas dentro dunha das construcións castrexas. Están ao acubillo no que se gardaban, hai 2.500 anos, aqueles homes, mulleres e nenos que habitaban daquela este lugar, gardado por unha fortificación que ben se ve aínda. Na foto os cinco rapaces agardan que todo estea listo para rodar; ao fondo dous soldados do Señor da Torre reciben instrucións do que terán que facer na secuencia.

Hai demasiado movemento agora coa rodaxe como para a reflexión, pero o que non deixa de traballar é a imaxinación, para traer a nós aquelas xentes e as súas arelas, que non eran máis cas do seu propio coidado. O futuro era o hoxe, todo máis lonxe mañá, porque até o fillos eran só o presente de velos medrar sen lles andar a facer planes de vida. Cada día tiña a súa arela, esa era a poesía da súa vida, como di Celso Emilio Ferreiro: “Investiga a verdade do teu tempo / i alcontrarás a túa poesía.”

Tamén quero ir falando aquí das persoas que fan posíbel que funcione a máquina dos soños. Principiarei polos dous máximos responsábeis de producion, deixando á marxe ao Produtor (con maiúsculas), Xosé Xoán Cabanas Cao, do que xa falei.

Trátase de José Luis Jiménez (Ávila, 1965), Director de produción e Nerea Orce, Xefa de produción.

Nas fotografías está claro quen é Nerea; pois ben, José Luis é o da esquerda da outra foto, o da dereita é Jorge, que lle tocará outro día.

Os dous son os responsábeis de que todo isto da rodaxe sexa posíbel. Grávase porque eles fixeron o seu traballo; cómese porque se encargaron de procurar onde e que; dórmese porque se ten sono, pero foron eles os que deron cunha cama para cadaquén… Todo canto por alí anda a bulir ou permanece en repouso, estivo antes nas súas arelas…

Ambos son xente competente e (polo menos comigo) de moi agradábel trato Ollen un chisco a cara de Nerea e contenme que lles di... Ademais José Luis Jiménez é un teimoso blogueiro. Nos seus variados blogues podedes ver os seus escritos, a súa selección de curtas… E tamén vos aconsello ver El proyecto, unha magnífica e sorprendente curtametraxe que escribiu e dirixiu… con dirección de produción de Nerea Orce.

Tamén andaba por alí o can. Xa sei algo máis: chámase O  Listo e veu de Moeche. Seguirei pescudando e contando. O xoves volverei.

Saudiña para todos e todas.

Hoxe volvín á rodaxe. Xa o tiña previsto así, pero a maiores onte chamoume Jorge Vega (2º axudante de dirección) porque Carlos quería que estivese de figurante nunha secuencia que se rodaba na carballeira. Estou sentado ao pé dun carballo escribindo isto no meu caderniño de apuntamentos. Nin ergo a cabeza nin miro á cámara nin aos rapaces, que pasa por diante de min brincando.

Cando cheguei estiven a falar con Carlos (nesta semana compartimos palabra sobre o filme en aqlgúns medios) que está entusiasmado case con todo: os planos rodados, o traballo de actores e actrices, a fotografía… Moito me aleda velo así.

Estase estes días a rodar na carballeira de Baio (mágoa non estar onte, onde saía un cabalo de cores, pero, en fin, xa o veremos na peli).

A carballeira merece unha atención especial. Non é moi grande (chegará aos quince ferrados? Non sei). Os carballos foron sucesivamente podados para que formasen cubrición sobre do terreo. Isto produciulles uns torcementos e retorcementos a todos os xeitos, que os fixo vir dar nunha paisaxe fantasmagórica. Coma de seres sufrintes ou almas atormentadas que se substancia nunha beleza extraordinaria chea de estraño magnetismo.

Como teño que permanecer aquí sentado e escribindo por mor das múltiples repeticións do plano, venme á memoria unha carballeira, aló na Terra Chá, en Vilapene (pronúnciese cos és pechados para que a fonética emparente o nome da parroquia co seu verdadeiro étimo, pinna (=pedra grande e elevada que sobresae da terra) e non co, tamén latino, pene (=órgano sexual e urinario masculino) que se pronuncia con é aberto). Quería dicir que eu pasei máis dunha vez tal carballeira na miña infancia estarrecido de medo e agora, nesta, vénseme aquela á memoria. En fin, o que Uxío Novoneira dicía: "O tempo quedo que corre / i os soños que volven." Porque aquí, no medio do rebumbio da rodaxe, hai un paso quedo do tempo que pon a carballeira, porque o seu ser natural pode con calquera artificio. Por igual prodixio da Natureza cantaron os carboeiros e os ferreiriños toda a mañá, alleos á nosa presenza.

Por entre os chíos, após do “silencio, rodamos!”, chégame a voz de Gustavo Pernas falando desde o Duarte que se lle meteu dentro. Eu sigo aquí, sentado contra este carballo, escribindo.

Até que se escoita: “Paramos para o bocadillo”. Érgome, por fin, e vou compartir con todos a parva. (Na foto un grupiño de xente do equipo fai unha alimentación franciscana. Sandra érguese a botar un café, e párteme a foto en dúas).

Nova xeira de rodaxe: son os planos que completan a secuencia. Párase para xantar, coma sempre, en Casa Cruz de Baio.

Regreso á casa para escribir este post.

Volverei á rodaxe o luns. Sentín hoxe falar dun can moi listo que anda por alí, pero aínda teño que saber máis. Segundo vaia coñecendo do tal can, xa contarei.  No próximo post estou seguro que hei ter xa algún dato de interese.

Saúde e películas, como di Carlos Amil.

Contra as dúas da tarde de hoxe, dia 14 de xullo, deu a primeira volta o beo (agora é un botón ao que lle premen). Daquela mesmo, e á orde de C. Amil, Federico Untermann, o axudante de dirección, mandou silencio e berrou: ACCIÓN!

Alba (nome da personaxe) camiñaba á par do raíl pólo que se deslizaba a cámara que gobernaba Alfonso Parra, o director de fotografía (irei escribindo de toda esta xente, de quen é, do que fai ─porque algúns son xente moi importante na súa arte─, pero mais adiante), e descubría algo que lle producía un grande abraio emocionado e preocupante.

Nun día de sol (a min púxoseme o nariz algo avermellado) e ceo azul, A casa da luz comeza a súa andaina en imaxes, agora a historia nace noutra linguaxe, porque as obras, por moi narrativas que elas sexan, fanse arte na linguaxe. O contalas é o que as fai literatura ou cinema ou teatro... linguaxes distintas, ás veces, para unha mesma historia.

Un equipo de cincuenta persoas bule pólo campeiro no que se roda o primeiro plano. Camións, focos, paraugas, xeneradores eléctricos... ocupan coma un campamento circense as beiras do rio. Un continuo comunicarse por pequenas emisoras portátiles que soan coma carricantas, forma bloque de contradición cós berros que ordenan silencio.

Nalgúns ollos nótase a emoción do momento (seguramente nos meus tamén), dese intre de principiar un labor conxunto que dependerá do bon facer e do sentido da responsabilidade de cadaquén.

Éncheme un sentimento de profundo respecto polas xentes do cinema, estes que traballan n’A casa da luz e todos cantos o fan no mundo enteiro, porque son os artífices dun xogo da imaxinación que puxo nos nosos corazóns as máis fermosas historias, as que nos emocionaron até as bágoas agachadas na escuridade das salas. As que alimentaron os nosos soños. As que abriron en nós unha nova ollada, aquela coa que contemplamos o mundo. Grazas meus irmaos do cinema, grazas por seguir a facer esta marabilla escrita coa luz.

Cando me viñen aínda ficaban a traballar, e quedábanlles bastantes horas por diante. Alí quedou o Xosé Cobas, ese irmao pintor que lle dá a esta película un aire visual especial.

Seguirei contando.

Xa é moita a xente que, na altura, sabe que se está a facer unha película baseada na miña novela A casa da luz. É longa historia que comezou hai perto de dez anos e que naceu da miña amizade co produtor X. X. Cabanas Cao, que é moita e vella.

O proxecto, que principiou por se titular O pucheiro de ouro, foi desde o principio o de se converter en película, pero os avatares e o tempo deron nel en novela titulada A casa da luz, editada por Xerais en galego, por Anaya en castelán e por Barcanova en catalán. De aí regresou ao seu comezo, o cinema, e será película baixo a dirección doutro querido amigo, Carlos Amil.

Agora a cousa está tan adiantada que este luns, día 14 de xullo, comeza a rodaxe, que se ha prolongar por sete semanas. Propóñome neste tempo ir contando as miñas observacións da rodaxe e de todo canto a rodea. Quero que por min coñezan vostedes a xente que a fará posíbel, actores e actrices, nomeadamente os seis nenos e nenas (tres e tres) que nela traballan, técnicos e artistas, visitantes... As cousas que pasan, o asombro que me produce este prodixio do cinema, do que alguén dixo que era a máquina dos soños.

Na altura hai moito traballo xa feito, só polo casting para escoller os rapaces pasaron 1.600 nenos e nenas de toda Galicia. Resulta, isto do cinema, unha máquina pesada moi dura de mover.

Como exemplo diso e principio da miña presenza, este pasado venres asistín a o traslado dun barco de considerábeis dimensións desde o porto de Betanzos (si, si, Betanzos ten porto!) (na foto podemos ver o camión subindo a costa da Angustia por diante da igrexa) até Baio, no concello de Zas. Alí ficou instalado en seco (claro que, dado que chovía seguido, sería mellor dicir que ficou en húmido), diante dunha carballeira de tal fermosura que moito lles falarei dela nesta xeira que agora emprendo, á espera do luns, no que se dará o que antigamente se lle chamaba nas rodaxes cinematográficas, a primeira volta de beo.

Agardo por vostedes para seguir a lles contar todo o que vai sucedendo. Até entón, como di o director, Carlos Amil, saúde e películas.

Mil parabéns, mestre. Mil e máis.         

------------------------------------------------------    -----------------------------------------------

 E benzóns tamén para ti, mestre, amigo, irmao.

E vaian tamén para todos os outros e outras que non esquezo nin no afecto nin na admiración: Margarida, Mercedes, Isaac, Fierros...

E dun xeito especial parabéns para este País, que comeza a se ver na grandeza dos seus.

Chegou MAIO, o mes das Letras Galegas no ano de Xosé Mª Álvarez Blázquez.

Habemos estar aí, no limiar da palabra que nos

convida a entrar no seu ventre grande e acolledor.

a outa cova dos sonos onde teño

o meu segredo de amor;

Estar no lugar onde cada palabra é lume; é flor; é

o río e a súa canle.

E cando estás, recoñecerte. Saber que es ti e que

es o que es. Nada novo nin distinto, só algo que

acontece e que te contén.

ese voar ás toas, polos ares

do degaro, do afán, da señardade…

Que nos contén a todos en si e fainos nós. Só

nós, pero non nós sos.

Érguete e ergue a palabra que por túa é de todos.

Faite recoñecer e recoñece aos que contigo comparten

a palabra que nos leva en si.

Que dá fe da nosa existencia.

Que ao dicirnos dános a vida.

Esta saudade, ¡ai, Deus, si ti ma deche,

non a tires de min, pois nela vivo!

Cun  certo retrso por viaxes e outras ocupacións, aquí está abril, o mes do libro visto por X. Cobas e por min.

Libro é pouso. É pegada do paso firme do home,da muller que deixa a vía

[marcada, indelébel,  inmortal…

Libro é ollo. É mirar ao que mira, ollo que ve un ollo e por el o infinito contido na

[palabra e na voz.

Libro é son. É música do tempo, canto fuxidío que persegues na procura da

[melodía que arrole o teu sono de meniño.

É pano a enxugar as bágoas de soidade no rostro triste da nena que agarda

[pola voz que trae un conto que consola e prende a luz das estrelas no

[ceo da noite.

É mar e vento. É un infinito océano de liberdade co saibo salgado da

[lembranza dos camiños aínda non percorridos.

Libro é luz. É sol que descorre o veo da noite, que afasta as tebras coma quen

[abre un mar vermello para nos dar paso cara á terra prometida.

Para os galegos marzo é o mes da poesía e do teatro... E así o vimos Xosé Cobas e máis eu.

Na voz dos poetas,

na voz das poetas

a palabra é pena de ave,

lóstrego na noite, firmeza no vendaval.

É pedra do camiño

ou dunha pedreira ou do fondo do mar.

A palabra é sal e auga e flor.

Flor da tona da auga que baila e acouga o paso.

Que fai un chan que non se pode pisar.

En cada poema hai unha soa palabra,

a palabra xusta e cabal.

a que nos di,

a que nos debuxa e nos pon no mundo.

Ler un poema é ollar no fondo da nosa alma.

Sigamos pois poñendo aquí as imaxes e os textos do calendarios. Tócanos Febreiro, o "mes de Rosalía".

Abrir o libro polo comezo, por onde di:

Daquelas que cantan ás pombas i ás frores

Vela chea de forza e de dignidade.

Da súa dignidade de muller que é.

todos din que teñen alma de muller;

Como é a súa alma de muller?

Está aí, nos seus versos espellada, fotografada

coa fidelidade de quen a ve real e viva, porque as

súas palabras fixeron verdade a vida.

pois eu que non as canto,

Como é a súa alma de muller?

¡Ai!, ¿de qué a teréi?

Principiei hai uns días un costume que agora vou continuar e dese xeito vou traer aquí outro dos traballos que facemos o ilustrador e pintor Xosé Cobas e máis eu.

Desta vez, e seguindo o bon consello da miña querida e admirada amiga Leonor Combing, vou mostrar o almanaque que nos encargou a Consellaría de Cultura e Deporte da Xunta de Galicia. Para poñelo aquí tiven que arredar imaxe e texto (aínda que entrambas forman unha unidade), porque a reprodución non permitía a lectura con claridade, para iso aconsello facerse cun Calendario das Letras tal e como o editou a Consellaría:

Aquí vai, pois, este primeiro mes do ano e con el queremos, o meu compañeiro creativo e máis eu, desexar a todos cantos visitan esta casa FELIZ ANO 2008!!

Xaneiro

Empezar un ano é comezar un camiño.

Principiar unha andaina por onde ninguén pisou antes.

Camiñar sen ter marcadas as pegadas doutros pasos, doutros pés.

Coma quen bota a andar pola neve ou pola area mollada dunha longuísima praia.

Cada día unha pegada fonda, ben marcada e imborrábel.

Empezar un ano é entrar nun libro que contén a historia, aínda non escrita, de cada un de nós.

O libro do que nós posuímos as palabras.

É continuar a narración, seguir a contar o conto da vida.

Escribir as palabras aínda non inventadas, as palabras novas que nos nomean e nos chaman.

Adiante. Só é poñer un pé, facer a primeira marca na neve.

Vaia carafio, resulta que me vén xente de fóra (Estimado Xabier, o teu blog foi o elixido para ser mañán o Blog do día na nosa web. Poderá velo o día de Nadal en www.anosaterra.org
Un saúdo de toda a redacción e boas festas) e hai unha chea de tempo que non lle paso un trapo a isto.

Eu son de natural descoidado, non reparo moito en certas cousas, entre elas en min mesmo (aínda que non faltará quen pense e diga o contrario). Non son quen de manter ao día un blog porque non gusto moito de falar de min, dáme pudor, e nestes sitios dun xeito ou doutro sempre se acaba por falar do autor. E que conste que non me parece mal, simplemente que a min non me sae, non me reina. Eu sinto moita admiración polos amigos que manteñen os seus sitios arregladiños que dá gusto. Seino ben porque raro é o día que non paso por brétemas, as uvas da solaina,dias estranhos, sin que sirva de precedente, selva de esmelle, fíos invisibles, o levantador de minas e algunhas outras casas nas que ves que cada día pasan o trapo a fondo.

Non se pense que non me sinto contento de ter e habitar esta casa de portas abertas que me agasallou, e ben agradecido que lle estou, unha moi querida amiga que de seguido me pide que lle diga que cousas quero poñer nela para facela máis atractiva para as visitas e nunca sei que lle responder. Con gran xenerosidade vai poñendo o que lle parece conveniente…

Ao final vou ficar agarradiño ao que lle lin nunha ocasión a Pete Seeger, o máis que fantástico músico folk americano (que tamén hai americanos bos e anxiños negros), referíndose ao seu xeito de vivir afastado da cidade, no medio dun monte: “Vivimos o suficientemente limpos coma para sermos hixiénicos e o suficientemente suxos coma para sermos felices”

Pero xa que teño hoxe visita extraordinaria vou colgar aquí, como se fai nas paredes das casas para que luza, un anaco do traballo que estamos a facer agora mesmo ese grandísimo ilustrador e pintor que é Xosé Cobas e máis eu. Vaia con este adianto d’O libro das viaxes imaxinarias o meu desexo de boa fortuna e felicidade no 2008 para todos os que quero e todos os que me queren.

II

Arama non ten río nin montañas que o arrodeen e delimiten. Non está nunha beiramar que poña un rumor de auga no aire seco e tépedo que o acomete da mañá á noite.

Arama é un lugar no medio de ningures que chama polo Viaxeiro desde o renxer continuo das carricantas e a secura areosa dunhas rúas de fino po branco. Ándase por elas no temor dun vento que espila esa brancura virándoa en nube que envolva ao transeúnte, penetrándoo por todos os orificios até afogalo.

Quizais por iso Arama está sempre deserto coma un pobo abandonado; coma un pobo agonizante ou morto.

Pero abonda con entrar neste lugar e petar nunha porta calquera, facelo golpeando cun daqueles chamadores de martelo, que semellan unha man que agarra unha esfera metálica ou os que son un medallón cun aro metálico que bate no seu centro; tamén os hai que parecen un can que pega coas patas dianteiras; outros son unha simple argola de ferro que golpea sobre dun cravo de cabeza arredondada. Calquera deles que for, cando o Viaxeiro petou nel, abríronse todas as portas de Arama e en cadansúa unha persoa inquiriu polo motivo da chamada.

O aire de todas as voces da cidade soando a un tempo moveu lixeiramente, coma unha ameaza, o po albar das rúas, que non chegou a refolar.

Cando o Viaxeiro respondeu que andaba á procura dun lugar para pasar a noite, as portas fóronse pechando unha por unha e a muller que abrira aquela na que el petara, indicoulle onde estaba a pousada. Díxolle que a recoñecería porque era a única que habería ficar, despois da súa chamada, coa porta entreaberta.

Alí se dirixiu e encontrou que, efectivamente, tiña a porta algo entornada pero non pechada. Mais, como non vise a ninguén, deu un golpe co puño na madeira e de inmediato todas as portas de Arama se abriron a un tempo, porque en Arama cando petas nunha porta a túa chamada resoa en todas, e todas se abren e en cada oco hai unha persoa que lle pregunta ao Viaxeiro que é o que quere, e con iso unha nova pasada do airiño que remexe o po do chan.

Acabo de chegar do Corralón Manchego onde onte, día 20 de novembro, presentamos Revista Internacional de Arte y Literatura Infantil,  na que eu teño algo que ver xunto con outras quince persoas da miña máis grande amizade e compaña.

Foi un acto ben fermoso no que tiven a oportunidade de me encontrar con moitos amigos e amigas dese mundo do libro de LIX da que e na que vivo; é merecente de especial agradecemento que os amigos Martin Pawley, Irene e Xulio (xentes de trato diario coas estrelas e cos libros científicos) adiantasen a súa viaxe para me acompañar nese acto. Benzóns para eles. E benzóns para todos cantos se achegaron onte ás sete da tarde á Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla da Universidade Complutense, á que agradecemos, na persoa da súa  directora Marta, o feito de poñer ao noso dispor o seu salón de actos que estaba cheíño de xente.

Esta revista nace dun grande esforzo de traballo e mesmo económico dun grupo de persoas que temos en común o noso interese pola literatura infantil e nomeadamente polo álbum ilustrado. Xenérase nese sentimento e no feito de estarmos convencidos de que, como dicían os gregos da antigüidade, todas as artes son amigas e unhas están xa  ben clariñas no número cero de (literatura, pintura, diseño…) e outras (escultura, arquitectura, fotografía, música, cinema, cómic…) irán aparecendo en sucesivos números.

Como corresponde, convídovos a visitar a páxina web de onde vos poderedes suscribir e mesmo contratar publicidade, se é o caso, porque isto no se fai do ar.

Longa e larga vida a e a todos vós.

N. vai á escola con gusto. Quere aprender e quere estar coas outras nenas e cos outros nenos. Así foi até agora. Pero este ano sucede algo que está facendo que a escola deixe de ser un lugar agradábel e empece a se parecer un pouquiño ao inferno (será porque é nena e ás mulleres non é raro que se lles torne lugar de perigo os sitios que en de por si parecen de acollida?), desde hai un tempiño as outras nenas din que non queren xogar con ela, polo visto porque é cigana (canto me gusta esta palabra que me soa a música de violín), e dinlle cousas moi desagradábeis, moi duras de escoitar por calquera e moito máis por una nena pequena.  

Ela dille á súa mamá, que é moi amiga miña, que non se preocupe, que non lle importa o que digan, que todo empezou cando ela xogaba con outra nena coa que non querían xogar as compañeiras polo mesmo, porque, dicían, era cigana.

N. é bonita coma a luz da mañá nos días da nosa felicidade: é loura coma as agras de pan centeo no mes da sega; ten os ollos entre o verde e o azul, depende da hora do día e da forza do sol; é lista e espelida coma un raio cando atravesa o ar na procura da terra e, por sobre de todo, e boa, é unha nena boa, una nena desas que vai xogar coa que non xoga ninguén, e iso é ser boa, moi boa. Hai uns días souben da historia dunha nena galega que, hai xa ben anos, nun país de América tiña que sufrir algo parecido ao que lle pasa agora a N.. A ela chamábanlle “gallega” e ríanse dela, pero esta nena descubriu un xeito de vinganza, ser máis lista e máis estudosa que aquelas que se rían e así puido poñelas en ridículo coa axuda dunha mestra intelixente e bondadosa.

Escribo aquí isto para que N. saiba que ten todo o meu amor e que a súa maneira de pelexar contra a inxustiza é a que está facendo, ser máis boa que as que lle din cousas feas. Pero tamén por se me len os seus mestres ou mestras, para lembrarlles que non hai nenos ciganos e nenos non ciganos, brancos ou negros, inmigrantes ou nativos (ía escribir pobres ou ricos, pero iso si que existe, que N. e máis eu sabémolo) senón só nenos e nenas. Nin sequera me atrevo a escribir que hai nenos bos e menos bos, porque os mestres e mestras, saben que tal cousa é cambiante.

Sei que esta situación vai mudar de contado, porque se así non fose tería que pensar que os mestres ou mestras da aula onde está N. son uns incompetentes e uns fracasados no seu oficio, e iso estou seguro que non é así.

Máis nada, só enviarlle beixiños a N..

Comezo esta nova temporada poñendo aquí unha desas cousas que lle manda a un os amigos e amigas, neste caso a benquerida Ánxeles Vila.

E a ver se nesta nova andaina me fago algo máis presente neste lugar... Boas intencións non me faltan.

Estoutro día xantando co meu amigo Xulio Mancebo, contoume que un amigo de seu dicía algo que me gustou moito: "os cartos deberan ser coma as patacas e valeren só para o ano"

A min, que teño os cartos por asunto innobre por natureza, pereceume unha idea que, polo menos, corrixiría o mal uso que do diñeiro se fai. Mesmo me deu para facer un contiño (está en anotacións aínda) sobre do asunto. Sobre desa idea de que cada ano haxa que partir de cero. Cada ano tes que decidir entre facer a semente das/dos ano pasado ou pensar en procurar unha nova, mesmo en cambiar a semente cun veciño ou en mudar de leira para que a do ano anterior descanse... Graciñas Xulio.

Non chegaba aos dezaseis anos cando emigrou a Bos Aires. Non llo pedía o corpo nin o ánimo, pero tampouco había outra elección. Levaba nun papel apuntada a dirección do seu irmán máis vello que xa emigrara antes de el nacer. No porto aínda lla amosou a seu pai que o acompañaba, pero cando desembarcou do outro lado do océano, o papel non aparecía por lado ningún. Tardou un mes enteiro en dar con aquel irmán que non coñecía e co que non se deu entendido. Desde daquela deu tombos por tres ou catro países da América do Sur e rematou en Canadá.

Regresou vello hai uns vinte anos. Morreran os pais e só ficaba viva unha irmá que nacera despois de el marchar. Viña sen cartos e sen saúde, pero foi acollido con xenerosidade por aquela irmá. Algunhas tardes nas que se atopaba algo máis valente, achegábase á baiuca, onde tomaba unha copiña de viño doce moi de vagariño, a grolos de paxariño. Daquela ía debullando as súas historias de emigrante, pero facíao sen fachenda, case con amargura. Non sei se sería que este home –Ramón de Lamas se chamaba– nunca tivera esa característica de lembrar ao regreso da emigración só a cara boa dos traballiños pasados. Pero o que máis me emocionaba era sentilo falar pronunciando cada palabra coma quen deita bicos no rostro dun ser amado, coma quen vai ceibando desde o fondo da alma o sons gardados entre panos perfumados, coma quen rompe o silencio coma se fose un velo delicado e suave que está aí convidando a ser rasgado.

            Atraído por ese seu xeito de ser, pasei algunhas daquelas tardes nas que viña tomar a súa copiña escoitando falar a aquel home, e aínda estarrezo ao lembrar como me contaba os seus últimos anos, cando se lle comezou a meter na cabeza que “se lle estaban a borrar as palabras da infancia”, que así mesmo mo dixo. “Decateime –dicía– de que, sen pais nin fillos, se perdía a miña fala xa non sería de ningures. Sería un ser sen raíces e a eses lévaos o vento. Comecei a pasar as noites falando só. Dicindo en alto carrizo, nai, irmá, dor, mágoa, chorar, rir... E entón decidín volver para morrer escoitando as palabras coas que nacín, aquelas coas que me acariñou miña nai no berce e as derradeiras que lle sentín a meu pai no peirao d’A Coruña. Xa me ten igual case todo, pero non quería irme sentindo palabras alleas, porque mentres tés as palabras é coma se tiveses as cousas. E máis aínda, é coma se te acompañase sempre a calor dos que chas aprenderon. As palabras amadas escorrentan os fríos da vellez.”

            Non me foi doado convencer ao crego de que lle fixese o enterro e o funeral en galego a aquel Ramón de Lamas que tiña por patria a palabra dos galegos.

(*) Conto que escribín para "GAVIEIRO da nosa identidade" (Buenos Aires, decembro 2006)

Foi o pasado venres, 23 de marzo, e foi unha linda noite de irmandade.

Benzóns para ti, meu irmao!

Non sei quen foi, porque mo contou meu pai dun seu compañeiro de escola que non era moi aleuto e non daba rompido a ler. Parece ser que a súa mai, algo desesperada polos escasos progresos escolares do seu fillo, díxolle ao mestre: "Mire, don Jesús, se ve que o meu fillo non arrinca a ler, pídolle por favor que mo poña a escribir".

Coma certos escritores, que teñen una obra publicada moito máis estensa ca obra lida. Escritores no senso estrito da palabra: só escriben, nunca len. Ás veces tamén falan... iso si, da súa propia obra.

9 de marzo...

In memoriam Carlos Casares

Antonte, con Paco Martín e con Xavier Senín, fomos a Madrid para xantar con Juan Farias (amigos de teu os catro) a quen había tempo que non víamos. Nas conversas saíu o teu nome sete ou oito veces... A inmortalidade é ter un lugar no corazón dos amigos.

Paco Martín ten un trebello no coche que te vai guiando polos camiños, de seguro que habías gustar moito del.

Desde dentro da memoria, unha forte aperta.

Con esta postal que me empresta Vieiros...

... es estes versos dos que tanto gusto...

Apesar das ruínas e da morte,
Onde sempre acabou cada ilusão,
A força dos meus sonhos é tão forte,
Que de tudo renasce a exaltação
E nunca as minhas mãos ficam vazias.

Sophia de Mello Breyner Andresen, Poesia, 1944

... vaian para todos e todas cantos por aquí pasedes, se sodes -iso si- homes ou mulleres de boa vontade, os meus desexos de felicidade para este Nadal e para o vindeiro 2007.

Hai unhas horas que cheguei de Oviedo. Alí dei onte pola tarde unha conferencia na que pretendín inducir unha reflexión sobre da lectura. Teño que recoñecer que é un tema que acabou por me apaixonar: Para que lemos e para que queremos que os rapaces lean? É certo que dixen o que din que dixen.

Pero ao que ía, son catro horas de guiar para aló onte e catro para acó hoxe. Iso da tempo para lle dar moitas voltas á cabeciña. Por exemplo, para que quero este blog?  Que debo facer con el e nel? Se o que teño que facer é contarvos a historia de don Pexerto que me contou Pepe Estévez hai uns días en Pamplona  ou se lle debo dar outra orientación un pouco máis na liña do que veñen sendo os blogues.

Pensareino un pouco máis. De momento contarei o prometido e deixarei para máis adiante a decisión sobre tan “importante” asunto.

Don Pexerto fora director espiritual do seminario de Lugo e era un home algo místico pero moi boa persoa. Mesmo andaba pola rúa coas mans dereitas e a cabeza inclinada sobre dun ombro, nunha actitude de case oración.

Así baixaba nas horas de antes de amencer o día pola rúa do Bispo Aguirre camiño da adoración nocturna da Catedral, cando viu que pola mesma beirarrúa subía un borracho dando tombos. Don Pexertiño, por mor de non dar con el, foi variando o seu camiño cara ao outro paseo moi de vagariño e o mesmo fixo o bébedo.

Cando o crego observou a manobra, sen alterar a súa figura de home de Deus, regresou ao lugar por onde andaba anteriormente, tentando evitar o que consideraba que había suceder se daba co noctívago de fronte: que lle diría algunha cousa desagradábel. Pero o borracho tamén foi atravesando a rúa até se situar de novo na liña na que camiñaba o padre.

Nova corrección de traxectoria dun e imitación do outro e nestas xa estaban tan perto crego e borracho, que aquel estimou inevitábel o encontro e deixouse ir.

Cando don Pexerto estaba a metro escaso do home enchoupado, este ollouno de fronte e díxolle:

–Ti tamén vas bon. Vas ho...

E agora vou ler Peter Pan e a levita escarlata, que a levei para a viaxe pero só lin unhas poucas páxinas.

A verdade é que a miña intención era contar a historia de don Pexerto e o borracho, que ma contou o amigo Pepe Estévez estoutro día en Pamplona, pero é que xa había que tiña eu ganas de poñer aquí un "youtube" (polo menos mentres non cobren por pillalo) para que se vexa que son un blogueiro como é debido e que manexo o asunto coa soltura dun Brétemas, unha X da Selva de Esmelle, un Martin Pawley ou unha Jaio la Espía... aos que respeto, admiro e visito. Claro que, no meu caso, isto de estar aposentado dá para moito e fuchicando dei con este.