Onte, 23 de abril e Día Internacional do Libro, foi un día para as saudades, e digo saudades porque eu non me teño por nostálxico, en min o tempo pasado só é memoria non desexo, mais si que, ás veces, me deixa un pouso de ben perdido, e iso é saudade.

Reunímonos no Fogar de Santa Margarida da Coruña para homenaxear a Agustín Fernández Paz, irmao e amigo. Mais con esa desculpa demos un repaso á nosa vida e ás nosas arelas daquel tempo no que, aló polo ano 1973, nos encontramos nese centro de ensino. Van aló trinta e nove anos de íntima amizade, que son unha vida enteira.

Naquel curso e nos dous seguintes, co pulo insustituíbel de Xosé Antonio Vázquez Cabarcos, impulsor e dinamizador daqueles arriscados e avanzados proxectos educativos, e dos seus compañeiros na responsabilidade directiva do centro, Andrés García Vilariño e Alfonso García Sanmartín, a máis da valiosísima col

aboración doutros docentes como Xavier Senín, o inesquecíbel José Mª Sanchez Pernas (q.e.p.d.) e tantos outros e outras que sería imposíbel nomear aquí, lanzámonos a, collendo o paso doutros moitos compañeiros e compañeiras na Coruña e en toda Galicia, inventar de novo este oficio da docencia e romper cos usos rutineiros e carente de calquera ambición de progreso educativo que a ditadura promovía. E así fixemos, nun centro onde o alumnado proviña do máis amplo abano social da cidade, un experimento de educación individualizada que moito nos satisfixo e tanto significou na nosa vida profesional futura, e só unha certa modestia me impediría afirmar que na nosa nación.

Así, o que había ser un día de homenaxe a Agustín, viuse convertido nun día que me permitiu tamén, a min e a todos, poder expresar o meu agradecemento e afecto por Xosé Antonio, por Andrés e por Alfonso, bos e xenerosos. 

A Agustín loárono os alumnos e alumnas, fixéronlle agasallos e déronlle iso tan rimbombante que é a insignia de ouro do Fogar, e mesmo MIni e Mero (cantos homenaxes non merecen eles deste país!) cantáronlle e Raúl tocou a gaita para el. E Xavier Senín, outra alma xenerosa, dedicoulle unhas palabras ben, ben fermosas e sentidas que a min me encheron un par de veces os ollos de auga.

Felizmente tocoume acompañalo en todo isto, pero tamén tiven esa tarde varios premios que gardo no almeiro das cousas bonitas. Non foi o máis pequeno deles o me encontrar cun grupo de alumnas (e un alumno) daquel tempo que, lonxe de me gardar rancor, tiñan unha lembranza de min que me encheu de emoción e de contento. Estas mulleres fermosas e ese home feito, o Rocha, que agora vedes na foto (tamén estamos Agustín, Afonso e máis eu) teñen para sempre todo o cariño que o meu corazón é quen de dar.

Tiña eu hoxe toda a inteción de escribir, aínda que xa hai moito escrito e ben no tocante ao asunto, un post sobre dun feito dramático que me perturbou nesta fin de semana. Trátase do suicidio na praza Syntagma de Atenas do farmaceutico xubilado Dimitris Christoulas.

Mais nada poderei esdribir que teña a forza e o dramatismo da carta (fotografía) que levaba Dimitris no peto da súa chaqueta cando se pegou un tiro na tempa. Aquí vos deixo a transcrición á nosa lingua, para que sirva de reflexión sobre o mundo que nos están a preparar e ao que nos levan se nós non lle poñemos remedio.

O Goberno de ocupación de Tsolakoglou[*]  reduciu á nada, literalmente, a miña capacidade de supervivencia que dependía dunha respectábel pensión que, durante máis de 35 anos, eu só (sen contribución do estado) paguei. 

Dado que teño unha idade na que xa non teño o poder de resistir activamente (aínda que, por suposto, non descarto que, se calquera grego empuñase un kalashnikov, eu sería o segundo en facelo), non atopo outra solución para un final digno antes de que estea reducido a buscar no lixo para alimentarme.

Creo que os mozos sen futuro tomarán as armas algún día e colgarán aos traidores nacionais na Praza Syntagma, igual que os italianos colgaron a Mussolini en 1945 na Piazza Poreto de Milán.

A nosa ledicia de hoxe faise na festa da palabra que é o nacemento de Praza Pública, que consideramos tamén unha festa da liberdade, da auténtica, da verdadeira, da que se ergue no medio do silencio e tira a mordaza da boca deste pobo. Dunha liberdade que suma, non daquela que quere o silencio do outro.

Por iso me algro tanto hoxe da aparición de Praza Pública, o novo xornal dixital para os galegos e galegas que desexan saber do mundo na súa lingua. Este agromar anuncia unha primavera máis, daquelas mil que nos prognosticou Cunqueiro, para a nosa lingua. Unha primavera na que haberán florecer en pouco tempo outras novas voces (Sermos Galiza e Dioivo xa están rompendo a casca do ovo). Con elas e coas xa existentes (Tempos Novos, Galicia Confidencial (GC), Novas da Galiza, O Val Miñor Info, Terracha Xa, Crónicas da Comarca (Arzúa – Melide), Que Pasa na Costa, De Luns a Venres, Crónica 3, O Sil, Certo, A Peneira Dixital... e radios como as de Radiofusión ou Radio Nordés...)* formarase o coro da voz galega libre e plural.

* Hanme perdoar que non poña as ligazóns destoutros medios que ben o merecían, pero é que a festa hoxe é para Praza Pública.

Prezado señor Vázquez Abad: Vaia metedura de zoco! As malas compañías e a incompetencia acaban de lle xogar unha mala pasada, señor conselleiro, e vostede picou, non sei se por ignorancia ou por chulería, pero o caso é que meteu o pé nunha poza. E o que conseguiu foi dar unha proba de incompetencia para o seu cargo semellante á do Valedor do Pobo, outro que tal baila. Valeu isto para demostrar unha vez máis que o seu odio á lingua galega faille perder o sentido da prudencia.

Este medio no que escribo só ten sentido cando se aproveitan as posibilidades hipertextuais que dá para que o lector teña toda a información precisa, imos pois aló.

Trátase dun home,  algo teatral el,  que quere borrar a lingua galega da súa vida (el saberá por que), aínda que para iso teña que facelo tamén coa de todos os galegos e galegas. Agora, ademais, representa a un partido político que dirixe unha muller pública no sentido menos pexorativo da expresión. Pois ben, este individuo fixo unha reclamación disparatada diante do Valedor do Pobo l, quen, para non ser menos, deulle a razón. E vostede agora veu a lle poñer o ramo prometendo unha resolución da consellaría que é outro disparate.

Imos ver, Señor Vázquez, vostede coñece o Estatuto de Galicia? Di ou non di no art. 5 punto 1  que a lingua propia de Galicia é o galego? E dí así, sen máis. Xa sei que no punto 2 di máis cousas... e no 3, onde lle recorda a vostede e ao señor Valedor do Pobo que teñen a obriga de protexelo e non de demolelo como están a facer. Dígame (e se non o sabe pregúntello ao señor López González) se todos os libros que citan o artigo 3, punto 1 da Constitución española  deben seren corrixidos por non citaren os puntos 2 e 3? Va que tal cousa non tería pés nin cabeza?

Eu ben sei que a vostede e aos que son coma vostede dóelles que o Estatuto de Galicia diga que a lingua propia de Galicia é o galego e que quixeran borralo. Pois veña, déanlle para adiante e cámbieno, pregúntenlle ao pobo galego se quere renunciar ao seu máis singular e milenario signo de identidade. Pero non o farán, porque o signo distintivo de vostedes é a actuación raposeira dos covardes. Por iso día tras día aproveita para ditar decretos e normas que lle van tirando á lingua propia de Galicia os  minguados dereitos de que gozaba.

Pero é que ademais vostede non ten potestade para mandar corrixir un libro de texto, se alguén considera que nel hai algo puníbel deberá recorrer aos tribunais de xustiza, así que deixe de se espolincar na punta dos pés coma un censor franquista. En realidade, despois disto, o que debera ocorrer era que vostede fose destituído e que o Valedor do Pobo renunciase, pero por se isto non sucede, o que sería ben é que o PSdeG e o BNG, que no seu día apoiaron o nomeamento como valedor do señor López González, tivesen a valentía de facer pública e no Parlamento de Galicia a retirada da confianza que un día lle outorgaron.

Máis nada por esta, señor Conselleiro. Atentamente,

Co comunicado de ETA anunciando o "cese definitivo da actividade armada”, de xeito parecido ao que din que lle pasa a un, cando nos intres últimos da vida, ve como se abren á fronte as portas da morte, onte pasoume nuns poucos segundos, por diante dos ollos da alma case toda a miña biografía, aquela parte dela que se refire á conciencia política, aos desexos íntimos, e ás accións persoais para acadalos, dunha organización social máis xusta e máis igualitaria.

E nesa película que se proxectaba na pantalla do meu corazón había un cúmulo de contradicións e, tamén, un sitio para a contrición. Porque eu, pola miña idade e a atención que sempre lle puxen aos camiños da convivencia, fun, paso a paso acompañante consciente de toda esta etapa que agora parece en camiño de se pechar (e aquí son moi sabedor de escribir pechar e non cerrar, palabras ambas ben galegas e de significados ben lonxe da sinonimia). E nese longo período da historia pasei por todas as etapas. Pola da comprensión e da xustificación, até pola do horror e a incomprensión. Non esquezamos que houbo un tempo no que, coa ditadura de Franco moi viva, determinadas accións de ETA xeraban unha corrente de simpatía que desembocaba despois nun sentimento de xustiza e liberación que os antifranquistas recibíamos con alegría. Pero a medida que pasaba o tempo, todo se foi torcendo e derivando cara o incompresíbel, o innecesario e o inútil.

Agora parece que principia un novo tempo. Oxalá así sexa. Deámoslle á sociedade vasca, verdadeira protagonista da chegada da nova situación, os nosos parabéns e os nosos mellores desexos para o futuro. Enviémoslles ás vítimas, a todas as vítimas: os mortos por un tiro na cabeza mentres paseaban ou tomaban un café, os destrozados por unha bomba debaixo do automóbil no que arrincaban, os secuestrados, os ameazados, pero tamén aos torturados nos sotos de cuarteis e comisarías, os afogados porque alguén mantiña a súa cabeza debaixo da auga, os enterrados en cal vivo, os condenados porque levaban adiante un periódico que non gustaba, a todas as mulleres e a todos os homes que nestes tempos que parecen acabar se lles tirou ou derramou a vida, enviémoslles, digo, un desexo de conforto e unha petición de xenerosidade, porque o tempo que vén agora, o tempo de construír a paz verdadeira, vai ser longo, non se despachan tantos anos duros nuns meses. E despois fique a memoria, a do sufrimento e da dor, sobre dela pódese edificar un tempo de alegría e felicidade porque os mortos son xenerosos se os vivos sabemos selo no seu nome.

E, por fin, desterremos entre todos a podremia que derraman sobre da linguaxe aqueles que ven como finaliza un tempo no que se alimentaban coma voitres, que,  fartos de carne podre, deixan sentir os seus arrotos. Seguirán a verter no papel e nas ondas a súa linguaxe do insulto e da calumnia, pero xa pouco lles queda, tan só o que un seu alcaiote lles anunciou: tempo de "ladrar o seu rancor polas esquinas”. E ese tempo é o da nosa alegría e da nosa esperanza.

CARTA ABERTA AO PRESIDENTE DA DEPUTACIÓN DA CORUÑA

Sr Presidente: Supóñoo coñecedor das declaracións feitas pola Deputada Provincial Zaira Rodríguez Pérez, responsábel nesa institución, entre outras cousas, de Normalización Lingüística. De todos xeitos e para coñecemento doutros lectores e lectoras desta carta reproduzo aquí á pérola deitada pola señora deputada:

-Entre sus áreas de trabajo, usted es la responsable de normalización lingüística. Puede parecer algo chocante en una persona que no habla gallego.

-Lo entiendo perfectamente y lo hablo a veces. En mi casa lo hablan, pero creo que cada uno es libre de elegir la lengua en la que se siente más cómodo.

Para a concelleira de cultura da Coruña (que tamén afirmaba que na súa cas falaban galego, como se isto xa as liberase por vía sucesoria de calquera responsabilidade persoal en relación coa lingua) hai cousas "demasiado gallegas”  e para estoutra , que quere que lle diga? Vostedes onde as buscan? Entre aquelas que fan xuramento de desprezo polo país, pola súa cultura, pola súa lingua e por todo canto fai que os galegos sexamos galegos e non outra cousa?

Lamentabelmente non podo crer que vostede ignoraba a actitude antigalega desta persoa cando a nomeou, porque tamén non creo que a súa postura(a dela) veña de onte. Cousas coma esta demostran que a certas persoas do seu partido cóbreas un manto de indignidade que, con chulería, fan público cando se senten amparadas ao acubillo do poder.

Esta muller non pode seguir nin un minuto máis no cargo no que vostede a colocou, porque a súa actitude de desprezo pola lingua propia de Galicia é unha actitude miserábel. É coma colocar na catequese católica á unha catequista atea. É un insulto máis desde o seu partido político, ás persoas que falamos galego, que queremos a súa normalización e que pelexamos porque o seu estatus de lingua oficial en Galicia sexa de facto o mesmo do que goza o castelán.

Non pode Zaira Rodríguez, por moito que invoque a súa liberdade, sendo deputada de normalización lingüísitica, facer semellantes declaracións, nas que fai gala de actuar en  contra da nosa lingua e da súa normalización, porque normalizala é falala, escribila, defendela e promover o seu uso. Por iso debe ser destituída inmediatamente, se non quere vostede converterse en cómplice e defensor desta actitude de aldraxe á nosa lingua e aos seus falantes. Bótea fóra, non ten dereito nin a dimitir, debe irse con indignidade, porque é indigna do cargo que ocupa. Pero é que ademais, ese fachendear da impunidade de semellantes declaracións diante dos responsábeis do seu partido, só vén a poñer de manifesto cal é a actitude oculta (?) do Partido Popular en relación coa lingua propia de Galicia: poñer ao raposo a coidar das galiñas. Así pode garantir a quen sexa que llo pediu, que segue a afondar na desaparición do galego.

Non me veñan agora con desmentidos, queixas de mala interpretación e outras andrómenas, esta muller retratouse como incapaz para o cargo por incompetencia manifesta, así que o que ten que facer vostede é relevala inmediatamente, e se non o fai é porque é coma ela.

Un cordial saúdo,

Xabier P. DoCampo

Sr. Presidente da Xunta de Galicia

SANTIAGO DE COMPOSTELA

Señor Presidente:

Os asinantes, compoñentes da Cerna de ProLingua e en representación dos máis de dous mil membros desta plataforma apartidaria e plural, integrada por persoas de moi diversa ideoloxía e profesión, mais especialmente como galegas e galegos que desexan preservar para as xeracións futuras a nosa milenaria lingua propia, e preocupados polas declaracións que determinados candidatos das próximas eleccións municipais e sinalados dirixentes do Partido Popular de Galicia fixeron, dirixímonos a vostede para lle expoñer as nosas inquietudes sobre dunha hipotética, pero non descartada, reforma da actual Lei de Normalización Lingüística (Lei 3/1983) no sentido de diminuír as esixencias que a citada lei contén no sentido da protección da lingua galega.

De se producir tal feito, e de sufrir a nosa lingua un novo decaemento da súa situación legal, queremos lembrarlle que iso significaría

a)    Que o Partido Popular de Galicia rompería de forma unilateral o consenso acadado para a promulgación da LNL en 1983.

b)    Un abuso de poder dada a escasa lexitimidade democrática que se contén no feito de modificar por maioría simple o que se adoptou por unanimidade.

c)    Unha actuación contraria ao espírito da Constitución Española (Art. 3.3), do Estatuto de Autonomía de Galicia (Art. 5.3) e da Carta Europea das Linguas Rexionais e Minoritarias (BOE, nº 222 do 15/9/2001), que instan, todos eles, á defensa e promoción da lingua propia de Galicia.

d)    Unha constatación pública e evidente da actitude de belixerancia contra o galego que mantén o partido que sostén o goberno de Galicia.

Por todo isto, rogámoslle a vostede que, consonte coa oferta de pacto pola lingua que manifestou no Courel o Día das Letras Galegas do pasado ano, se comprometa publicamente a non promover nin acometer ningunha reforma da LNL que non se produza co mesmo consenso e unanimidade con que a Lei 3/1983 foi aprobada no seu día.

Galicia, 9 de abril de 2011

Esta carta foi entregada no rexistro central da Xunta de Galicia o sábado, 9 de abril de 2011 polos asinantes. Quen queira unir o seu nome ao dos asinantes pode facelo aquí.

• Formas de contacto con GAS NATURAL FENOSA:

"Un balón chegou aos meus pés cando crucei por esa rúa deserta. Dous nenos xogaban ao fútbol mentres os seus pais debían estar a ver o partido na tele dun bar. Ían na segunda parte, uns minutos antes escoitara os berros da xente por mor, creo,  da parada de Casillas a Robben.

Tireilles un par de fotos e pregunteille a un deles:

-Como vai  o partido?

-Un, cero.

-Quen gaña?

-Eu.

Para estes rapaces só existía o seu partido."

Na altura está xa todo dito, pero non quero deixar pasar o dia sen contar algo do que vin e sentín onte na illa de San Simón. O lugar e a data son xa os da máis grande festa da literatura galega (dito por un lector compulsivo: a mellor que se está a facer a tal hora no estado español), pero tamén da liberdade. Os mantedores que desde aquel 2005 no que falou Pepe Cáccamo até onte no que escoitamos un fermoso parlamento de Fina Casalderrey, pasando polas afoutas palabras de Agustín Fernández Paz o ano pasado, sempre, na primeira quincena de xuño, se cantou na illa Mediño ese dobre carácter do acto: literario e da liberdade.

Onte recibiron os premios Xerais (XXVII) e Merlín (XXV) dúas rapazas que son coma dous fachos de esperanza e de ilusión para a literatura galega. Dúas voces que, non coñecendo aínda as súas obras, nos deron sendos avances nas súas valentes e fermosas palabras. Teresa González Costa, coa voz entrecortada, deu testemuño claro de que a literatura é aquilo que, feito coa memoria persoal, se eleva á fonda memoria de todos nós. Iolanda Zúñiga, cun discurso (e chámolle así conscientemente pola súa claridade argumentativa) que diouvaba literatura sobre todos nós. Iolanda tamén nos veu falar da urdime da literatura, de cómo nos vai fornecendo das palabras que precisamos para nos nomear todo o que non sabemos de nós mesmos, de cómo se fai arte e vai dando nome aos nosos sentimentos.

Día fermoso no que os amigos de Bernardino Graña queríamos tamén estar en Cangas con el, pero púidonos esta vez o chamado desta festa que artella o irmao Bragado e que "curra” a sempre benquerida Celia Torres.

Tamén me gustou coñecer persoalmente algúns amigos virtuais: Albixoi, Arume (que escribe tamén hoxe unha atinada e fermosa crónica do que alí sucedeu), Rexina (Que boa moza!), María Ovelleiro (Tamén!!)… e, o mellor de todo, encontrarme con tantas amigas e amigos que o acompañan a un nas pelexas e nos azos, nas loitas e nas derrotas, no camiño e na meta… En fin, aqueles que me han vir ao enterro.

Cerro aquí estes cinco capítulos dos meus recordos daqueles dous anos que nublaron unha parte da miña infancia e cubrírona cun veo de tristeza que só se aliviaba no pranto nocturno.

A pregunta de moitos que leron estas miñas confidencias foi: pero non tes ningunha lembranza feliz ou alegre daqueles tempos? Por imposíbel que pareza, teño moi poucas. O cúmulo de prohibicións era tan grande, abranguía de tal xeito a vida enteira que sempre que ocorría algo que me parecese grato, tiña a sensación de que debía estar prohibido e que acabarían por me castigar ou pegar por facelo. Xa sei que isto non era así para moitos dos meus compañeiros de entón, e seguramente se tratase dun meu enfermizo sentimento de culpa que me meteran dentro e que gobernaba todas as miñas accións. Eu lembro, como xa contei, ler novelas cun sentimento que mesturaba a fascinación polo texto e o medo a que me pillasen, estou seguro que os que non as lían non sentiron nunca ese medo. Pero non era eu só, porque as novelas circulaban, mercábanse as agachadas, trocábanse e emprestábanse, así que o meu sentimento debería ser compartido por alguén máis. Pero quen se atrevía a confesar que o facía nun lugar onde o chivatazo era un mérito e non unha vergoña?

No segundo ano da miña estanza alí, e pode ser que como consecuencia de ler aquelas novela "pulga”, comecei a escribir ás agachadas. Preferentemente durante o último tempo de estudo do día, prinicipiei a redactar uns contos dos que facía dúas copias que, ao día seguinte entregaba aos meus mellores amigos daquel momento, Paco Silvosa e Rafael Bárez, que me aseguraban lelos con verdadeiro interese. Non quero nin pensar o que me pasaría se os chegan a descubrir os cregos que se encargaban do noso coidado e educación, porque aqueles textos contiñan historias nas que aparecían, ás veces, certas picardías nacidas da imaxinación dun neno de once anos, aínda que o tema fundamental eran as aventuras dunha banda de rapazolos chamados "os aceiteiros” (non teño nin a máis remota idea de onde tirei semellante nome). Estes mociños facían mil e unha falcatruadas, pero nelas o que predominaba era a amizade e a lealdade mutua. Aquela camaradaría que aprendera no cine do Jorge vendo películas do oeste. Lealdade e amizade que ben demostraron Paco e Rafael, xa que nunca dixeron unha palabra do que estaba a suceder, por máis que seguro que lles habería supor loas e recoñecementos un chivatazo que dese comigo na expulsión deshonrosa (!). Aquilo foi un acto de rebeldía e de propia afirmación, de procura dunha consideración por parte dos meus pares que os "superiores” me negaban, e tivo de bon para min que, desde daquela, non deixei de escribir xa nunca máis.

Titulei este derradeiro post sobre o tema do seminario O sha de Persia, por mor dunha anécdota que me sucedeu no último ano. Tivo que ser entre marzo e xuño de 1958, pois o feito e a noticia que provocaron a anécdota sucederon en marzo dese ano.

Á noite, e despois de saír da capela, dirixiámonos, en dúas filas por un patio cuberto ao edificio onde estaban, ademais doutras dependencias, os dormitorios. A estes accedíase por unhas escaleiras, o noso era o mesmo andar do ordinal do curso, o segundo. Aquel traxecto facíase en absoluto silencio, o crego que nos vixiaba andaba atrás e adiante polo medio das dúas filas. Detrás de min ía o meu amigo Vicente Carballido que, seguro de que ninguén nos vía nin nos ouvía, besbelloume a máis enigmática frase que nunca escoitei. Díxome baixiño: "O sha repudiou a Soraya”.

A frase desde o punto de vista da cadea de fonemas e da prosodia, capteina perfectamente. Gravouse na miña memoria nidia e clara, pero non entendín nada do seu significado. Eu non sabía quen era o sha, nin sequera sabía se se trataba de persoa, animal ou cousa. De repudiou comprendín que era un verbo pola terminación, que me axudaba a identificalo cun pretérito da primeira conxugación, pero do seu significado nada de nada. Soraya, se era unha persoa, resultábame totalmente descoñecida. O artigo e a preposición entendinos, pero pouco axudaba iso á comprensión da frase.

Souben despois que, non sei por que camiño xa que alí a prensa ou a radio (había galenas clandestinas) estaban prohibidas, Vicente chegara a coñecer a noticia de que o rei (el dicíase emperador) de Persia, o sha, ao non ter fillos coa súa segunda muller, Soraya, emitira un edito de repudio para casar con outra que lle dera herdeiro para o trono. Coñecedor de tan importante noticia e bon compañeiro, quixo compartila comigo e deitou na miña orella aquela frase que se convertiu, por moito tempo, nun insondábel misterio para min. Supoño que non lle preguntei o significado para non confesar a miña ignorancia, debín pensar que se el entendía a frase, eu estaba obrigado a comprendela tamén. (Xa en 1956 se falaba do asunto, aí poño un recorte de La Vanguardia Española do 9 de outubro dese ano que me mandou Vicente e que anticipaba o feito, pero en realidade o repudio non se fixo efectivo até marzo de 1958)

Até aquí algunhas das lembranzas daqueles dous anos que teño polos máis tristes da miña vida. Alégrome de que outros non os sentisen así, pero iso non modifica nin alivia o meu sufrimento. Quédanme cousas por contar, non menos duras, que irán saíndo, pois agora xa conseguín esconxuralas. E fíxeno polo camiño mellor para tal cousa: a literatura. Esa substancia da vida, que facemos nosa mediante a lectura e a escritura, existe precisamente para nos axudar a poñer nome aos nosos sentimentos. Cando o que sentimos ten un nome, cando podemos chamar por el, entón facémolo verdadeiramente noso e aceptamos camiñar a vida a carón del.

A maioría dos que estabamos no seminario nos anos cincuenta aquela era a única posibilidade que tiñamos de acceder aos estudos. É certo que foi un camiño que se nos ofrecía cando parecía non haber outro. Estudar o bacharelato, para os rapaces da aldea con poucos recursos económicos, non era doado, nin sequera o era para os que vivían na cidade, onde tamén eran unha minoría os que estudaban e case nula para os fillos dos traballadores da sociedade urbana. Cada ano entraban no instituto de calquera cidade de Galicia (cantos había? Sete masculinos e outros tantos femininos?) non máis rapaces dos que entramos no seminario de Lugo no ano cincuenta e seis.

Pero se admitimos (e eu fágoo) o que de única oportunidade de estudo para pobres e aldeanos tiña o seminario, non podemos deixar de ver que era outro elemento máis de discriminación para con eles fronte aos podentes urbanos que estudaban no instituto.

Esa oportunidade, no meu caso (e se foi só comigo a cousa é moito máis grave do que eu mesmo pensei sempre, porque equivale a un trato máis discriminatorio e brutal aínda) levaba aparellado un réxime de represión, golpes e desaires que non tiñan os alumnos dos institutos onde non se pegaba, agás moi raras excepcións. A mensaxe que nos enviaban estaba clara: isto é a vosa posibilidade mentres aceptedes as condicións: submisión total, aguantar en silencio un trato que merecía ser obxecto de rebeldía e publicidade... Sufrir fortalece o espírito, dicíannos. Aguantar, chegar a segundo de filosofía: por sete cursos aquí danche seis fóra, bacharelato superior… O ascenso dos pobres na escala social ten alto prezo.

Non hai moito comparábame un compañeiro daquel tempo, o custo económico do seminario co alto prezo dos internados dos colexios relixiosos (nós estabamos, parede por medio, a carón dos maristas), mais a comparación non é posíbel ao se tratar no noso caso de estudos relixiosos e no outro de estudos civís. Non sei cal era o custo dos noviciados relixiosos, pero esa sería a comparanza válida.

O que se di oportunidade de estudo, non é máis ca outra proba da inxustiza. Dicíanlles a nosos pais que era unha oportunidade para nós, co que garantían unha presión a maiores para que aguantásemos en silencio, e a cambio podían someternos a un trato degradante con total impunidade. Se alguén tirou proveito daqueles anos, e é ben certo que moitos o fixeron, é por mérito propio, nunca porque aquilo tivese algún tipo de xustificación. Congratúlome do éxito cultural, social e económico de todos cantos seminaristas daquel tempo o conseguiron. Para eles o meu respecto e os meus parabéns, mais que non me digan que temos algo que lles agradecer aos nosos educadores do seminario.

Que sería de vós, os que conseguistes ese éxito na vida, co mesmo esforzo e o mesmo traballo nun lugar onde se nos tratase co afecto e consideración que esixía a nosa condición de nenos de dez ou once anos afastados nas nosas familias?

No seminario, como pretendía (e pretende!) o franquismo para toda a sociedade, estaba proscrita a lingua materna e normal da inmensa maioría dos rapaces que alí estabamos. A mensaxe era: a lingua dos teus pais, o único idioma que levas escoitado e falado durante toda a túa vida, aquí non vale. Deberás abandonar esa lingua de labregos e mariñeiros, de xente do común.

Obedecín con entrega tal recomendación: falarei castelán, prometinme. Chegara cos meus pais a vivir a Lugo al go máis dun ano antes de ingresar no seminario, iso fixo que me integrase  no grupo dos novos seminaristas procedentes da capital ─non sempre, o meu mellor amigo ao ingresarmos, Alfonso, non o era─ que falaban maioritariamente castelán e que, non por iso, eran os mellor tratados nin tidos en maior consideración polos superiores, que afirmaban que víñamos maleados e que maleabamos aos outros.

Nese ambiente, aínda que na miña casa falábase só en galego e eu até que fun á escola nunca falara máis ca lingua do país, paseime ao castelán que era o que estaba estabelecido por unha norma que tampouco non me e era nova. Pero o caso é que, na espontaneidade, íaseme o vixiante e saltábame soa a lingua da casa. Valga como exemplo un día no que o enfermeiro, por certo un bo home máis perto da amabilidade e o afecto ca do brutallán trato que alí se acostumaba dársenos, habería de me facer unha cura consistente en me aplicar un algodón con iodo no burato deixado por unha moa que quedara o día anterior na clínica do dentista. Nun momento do acto médico, e porque sentín dor, díxenlle: Non finques que me mancas! Fíxena boa, aplicoume dúas ou tres veces máis o remedio fincado con forza e dicíndome: No finques, eh? No finques, pues ya verás como te finco! Coma o can de Pavlov, a palabra fincar quedou para sempre na miña memoria unida á dor de moas. Parece ser que este seminarista-enfermeiro, daquela nos seus dezanove ou vinte anos, foi despois un defensor sincero do uso e da promoción do galego, pero vese que daquela aínda non tiña a cousa clara.

Para reprimir calquera impulso de falarmos galego, os mandos daquel lugar deron nun instrumento, creo que non orixinal do noso seminario, que só pode ser cualificado de perverso. Algunha mente atravesada, varios anos atrás, decidira a existencia dun anel como símbolo estigmatizante de non respectar a prohibición de falar galego. A cousa consistía en que calquera seminarista que fose sorprendido falando na lingua da súa casa e da súa vida mundana, habería de se facer cargo do anel maldito até encontrar outro a quen llo entregar. O posuidor do anel debería converterse en policía e vixiante dos compañeiros para delatalos. O instinto de conservación que estaba impreso na nosa alma animal, facía que utilizásemos o inmoral camiño de lle falar a alguén en galego para que nos contestase nesa lingua e entregarlle o anel, os presentes eran testemuñas e non podía negarse.

Aquel que á noite tivese no seu poder o obxecto da ignominia recibía un castigo e debía pagar unha multa pecuniaria cuxa contía non lembro. Dúas veces, naqueles dous anos, non fun quen de me dar desfeito do estigma antes do toque de queda.

Creo que tempo máis adiante o anel foi substituído por un sistema dunha cartolina que che perforaban cando eras sorprendido falando en galego, pero descoñezo polo miúdo o funcionamento do sistema e o catálogo de sancións.

Resulta ben significativo da presenza da síndrome de Estocolmo da que falei no primeiro post desta serie nalgúns dos que sufrimos este réxime de violenta coerción lingüística que, estoutro día, no xantar de confraternidade que tivemos en Ribeira, houbese algúns que me falasen da imposición do galego nos tempos actuais. Iso si, todos, absolutamente todos, até onde eu puiden ouvir, falamos en galego e só en galego durante o tempo que durou aquel acto de convivencia gastronómica e relembradora.

O trato máis normal que no seminario de Lugo dos cincuenta se nos daba había incluír sempre a posibilidade de levar unha labazada: por falar, por calar, por durmir, por espertar… sempre había algún adulto ensotanado detrás de ti para zouparche pola mínima. En dous anos nunca sentín unha soa palabra coa que se me mostrase afecto, ese síntoma de debilidade non estaba no repertorio educativo dos responsábeis da nosa formación.

Con dez anos cometín o grave delito de encontrar unha porta que daba ao exterior e que abríndoa, cousa que estaba prohibida aínda que eu ignoraba esa norma porque non tiña conciencia de que facía algo malo, podería ver pasar a cabalgata dos Reis Magos, arela infantil onde as haxa. Había moi pouco que miña mai me collera aparte, para que non sentise miña irmá Maruxa que era máis pequena, e dixérame a verdade sobre dos Reis Magos, non é que eu non tivera a sospeita de que aqueles calcetíns ou aquela carteira da escola que vira uns días antes enriba do armario, non procedían do escaso peculio dos meus pais, pero faltábame a confirmación oficial. Cos restos da inocencia confeccionei un desexo irreprimíbel de ver pasar a Melchor, Gaspar e Baltasar por diante daquel portalón do seminario. E, era o meu sino, pilláronme. O superior, repito, un crego encargado do noso coidado e educación, fíxome regresar, non lembro a onde correspondía que fose a miña obriga estar naquel intre, a labazadas e patadas, eu era miudiño e fun o máis do camiño no aire por mor dos couces e da suspensión polos pelos das tempas. Chorei a noite enteira, o único camiño que tiña contra aquela inxustiza era o pranto que só noutro infeliz encontraría consolo e comprensión: «Os primeiros días que pasamos no Seminario, eu paseino moi mal, farteime de chorar, menos mal que me encontrei contigo que eras tan movido coma mín e fomos matando penas que ata parecía que eramos felices.», escribíame hai uns días un compañeiro dos que están na foto e que era o meu amigo máis íntimo.

Alí que nos pegasen era o normal, formaba parte da metodoloxía pedagóxica. Onte recibín un correo-e dun bo amigo, outro compañeiro daquel tempo, e para que aquí non aparezan só as miñas palabras transcribo as súas: «[…] aquelas malleiras que moitos levaban. Eu teño moi presente unha na que os protagonistas eran (aqui o nome dun daqueles superiores) e ti, no chan, no medio do salón de estudos grande do Menor. Non vin unha cousa igual de patadas, golpes... unha cousa abraiante. Tampouco sei como ninguén fomos quen de protestar e de berrar: xa chega!». Que gravísima falta hai que cometer para que a un neno de dez ou once anos lle fagan o aquí descrito, non por min, repito, por castigo? Alguén é quen de xustificar este trato?

 As chaves abrían portas cando se introducían nas correspondentes fechaduras, pero tamén se usaban para golpearnos na cabeza nas filas, na capela, no comedor… e nalgúns casos ocasionaban feridas que sangraban.

Sobre de todo canto vou contando escoito dúas formas de desculpar este maltrato. Que eran outros tempos. Eran, pero a brutalidade e o maltrato infantil son actos de barbarie agora, antes e sempre. Tamén hai quen di: "agora se lle tocas a un neno vas ao cárcere”, pois paréceme ben, e din tamén que daquela o uso dos golpes na educación era o máis frecuente, pois lamento que os culpábeis, ignorantes e brutalláns, non puidesen seren denunciados e castigados como merecían.

O seminario de Lugo de mediados dos cincuenta era un fiel reflexo da concepción da educación que tiña o franquismo en xeral e o nacional-catolicismo en particular: disciplina, sacrificio, xerarquía de clase, reciedume (aguante!), man dura… e a desconfianza cara á cultura e o coñecemento. Era de esperar que aquel grupo de privilexiados (en 1956 entramos ao seminario 145 rapaces) haberían seren formados para seren elites que trazasen o camiño dos demais individuos da comunidade. E para prepararnos para iso, para darlle á xente do común unha explicación do mundo correspondente á ideoloxía do réxime, a presenza de calquera noticia do mundo exterior era obxecto de estrita prohibición (alí en realidade estaba prohibido todo canto non estaba expresamente autorizado), en particular os xornais e os libros (agás os de texto e os de devoción católica). Os tebeos eran obxecto de especial persecución. Educábannos so o criterio de que ler era un perigoso vicio que só mal producía ás nosas almas. Queríase facer de nós individuos inmunes a literatura, á arte plástica (fóra da imaxinaría relixiosa), ao cinema (só lembro ver unha película no seminario en dous anos, non digo que non houbese algunha máis, pero non había local de proxección, facíase nun largo corredor a carón da capela) ou ao teatro… O caso era atrancarnos todos os camiños de liberdade de criterio, e para iso sumistrábannos sucedáneos feitos de elementos desacitivados que nos inoculaban a xeito de vacina: ler vidas de santos, un espeluznante e truculento libro que se titulaba "Secreto de confesión” ou "Genoveva de Brabante” e pouco máis, porque non se consideraba necesaria a lectura, senón era aquela dedicada ao adoutrinamento.

Creo que máis adiante, en cursos posteriores as normas suavizábanse algo, pero eu iso xa non o vivín. E eu lía a pesar das prohibicións. Naquel tempo era moi popular unha colección de novelas (ou resumes de novelas, máis ben), previamente sometidas á censura franquista, claro está, chamada Colección Pulga, que circulaban en forma de estraperlo de libros e que tiñan as dimensións xustas como para seren ocultadas da vista dos cregos coas capas do catecismo do padre Astete. E iso era o que eu facía, non me sorprendería que a malleira no salón de estudo fose porque o crego me pillase lendo, poño por caso, Envidia ou La barbería relatos ambos de Miguel Delibes e que foron publicados nesa colección. Pero tamén lembro o terror que o confesor metía na miña alma infantil cando lle contaba as miñas faltas neste sentido: ler era o mellor camiño para a condenación, lembro que me dicía que, en realidade, a causa da condenación de Lutero fora a lectura,que precipitara (esa era a palabra) a súa alma ao inferno. E aquilo atormentaba a miña alma: se quería ser santo, o mellor camiño era a ignorancia.

Espero non ter que poñer en cada post que calquera outra valoración dos feitos que describo é tan lexítima coma a miña, mais hai dúas cousas que non teñen volta de folla: os feitos son tal e como os describo e a min afectáronme amargamente.

Eu estiven no seminario diocesano de Lugo dous cursos (de1956 a 1958). Propóñome, coma nunha purificadora catarse, contar aquí algúns dos meus recordos daquel tempo en cinco post sucesivos dos que este é o primeiro e seguirei cada dous ou tres días. Durante máis de cincuenta anos permaneceron esas lembranzas ocultas agás para os meus íntimos, mais optei polo oficio da escritura e esta impídelle ao escritor a ocultación ou o disimulo, permítenos a fantasía, pero a cambio esíxenos a totalidade da vida, a memoria do escritor non pode ser outra cousa que a longa memoria de todos os individuos. Os meus compañeiros de entón dispoñen de espazo nos comentarios deste blog para replicar se con algo non concordan. E así poderán mostrar desacordo cos cualificativos que emprego, mais nunca negar a veracidade dos feitos. Os meus recordos daqueles dous anos son moi amargos e permanecen na miña memoria coma episodios tristes que me tocou vivir sen culpa.

Era daquela eu un neno traste, pero só un neno de dez anos cheo dunha inocencia que teimaban en romper. Recibín golpes e insultos sen conta. Vivín aquel tempo aterrorizado, encadeado a unha continua sensación de medo.

O sistema era tan obscenamente inxusto que non se me puido borrar nunca da memoria que a carón de onde eu comía un día fabas e outro garavanzos, coma nunha condena interminábel, un compañeiro estivese a comer un prato de patacas con ovos fritidos porque “pagaba extraordinario” ou almorzando unha cunca de leite onde eu bebía cascarilla feita en auga. Ou ver como uns metros máis adiante de onde nós estabamos, os “superiores”, cregos encargados da nosa educación e coidado, comían e bebían opiparamente sen lles importar a nosa miseria alimentaria nin ocultar ou disimular tal impudicia.

Cando os meus  pais me deron a oportunidade de non regresar ao seminario no curso 1958/59, foi o día máis feliz da miña vida.

Onte xantei cun grupo considerábel dos que foron os meus compañeiros naqueles dous anos. Encontrarme con Vicente Carballido ou con Alfonso Sangil, foi unha emoción moi grande. Lamentabelmente a miña memoria borrara os outros compañeiros máis aló de refachos neboentos traídos por algún nome sonoro. Pero estes dous foran bos e leais amigos naquel tempo. Grazas dou a entrambos. E grazas tamén ao acollemento afectivo e xeneroso de todos os demais.

Mais das conversas de onte traio a sensación de ter recoñecido unha desmemoria defensiva moi cercana ao que a psicoloxía define como síndrome de Estocolmo. Unha obstinada negativa a recoñecer que o réxime disciplinario e educativo se baseaba no castigo físico desmedido, case brutal, e no frecuente insulto e desprezo público, fanme pensar que tamén nos educaban en aceptar con resignación a violencia exercida sobre nós. O esquecemento (!) do réxime alimentario que describo máis arriba indica ter aprendido a considerar a desigualdade social como un feito natural, e non coma un intolerábel acto de discriminación do débil. Fica probada a eficacia da represión infantil para producir adultos sumisos e incapaces de aceptar a realidade por enriba das distorsións de comenencia.

Eu non comparto esa actitude diante  do moito que de inxusto había na norma que rexía aquel lugar. A memoria do sufrimento axuda a esconxuralo, rebelarse contra o esquecemento interesado do ofensor é un acto de xustiza fronte a impunidade. A palabra, o feito de contar, o relato distribúe o sufrimento e acomódao ás leis da comunidade, como lle lin onte a E. L. Doctorow. Eu desexo contar, porque me sucederon cousas que non quero que fiquen fóra do relato da miña vida. Alá quen queira xogar ás agachadas coa súa vida. Quen non desexe ler, que non lea, a miña obriga é escribir.

Adeus Tuto, irmao*

Xabier P. DoCampo

Acabo de recibir a noticia da morte de Tuto Vázquez. El foi o amigo de toda intimidade da miña adolescencia e da primeira xuventude. Ao pouco de chegar eu á Coruña coñecímonos e comezamos a procurar canto nos unía e encontramos que era moito. Todo nos era común agás o fútbol, que a min non me interesaba, pero cando o meu fillo quixo ir ao estadio a ver o Dépor, Tuto levábao cada domingo, librándome a min da pesada carga. O cinema foi a primeira paixón que compartimos. Vimos xuntos centos e centos de películas. Deixabamos as clases para irmos ao cinema. El deu en gardar os resgardos das entradas e un día de xaneiro chamoume por teléfono para me dicir que no ano anterior víramos xuntos tres centas películas (eran tempos nos que na cidade había dezasete salas). Para mercar o billete chegaba con que un dos dous tivese cartos. As nosas conversas eran sobre cinema, xogabamos a adiviñar nomes de actores secundarios: Arthur Kennedy, Dan Duryea, Peter Lorre, Sam Jeffe, Thelma Ritter. Walter Brennan… Cando estabamos xuntos ninguén sabía tanto de cinema coma nós. Éramos complementarios.

Estudamos toda a carreira xuntos, mesmo o camiño desde a casa facíamos en compaña e conversa. E chegou o teatro. Comezamos a nos interesar por el desde moi noviños. Actuamos xuntos varias veces. El era moito mellor actor ca min e seguiu. Chameino para traballarmos na radio, porque con el ao meu lado sabía que os meus proxectos habían saír ben. Cando me chegou a encarga de facer un programa piloto para TVE, volvín a lle pedir que me axudase. Escribimos a catro mans o guión e despois eu dirixín e el encargouse da xefatura de produción, tamén iso fixo ben,como facía todo. Ninguén esquecerá nunca as súas interpretacións no cinema, na televisión e no teatro, é un dos máis grandes.

A súa dedicación á interpretación e a miña á escritura leváronnos por camiños que, por circularen paralelos, nunca se ocultaron da ollada mutua. Non ha tardar o día da estrea d’A casa da luz, a película de Carlos Amil baseada na miña novela do mesmo título, nela fai Xosé Manuel Olveira “Pico” o papel de Pumariño de forma maxistral, pero ese personaxe eu soñeino e escribino para que o interpretase Tuto.

Agora fóiseme, tan pronto!, este home bon e xeneroso que encheu a miña vida coa felicidade da súa amizade.O sábado teño que ir a Ribeira, e lembrarei emocionado con canta paixón me describía ese lugar da súa nacencia.Tuto, irmao, hoxe cóbreme unha sombra espesa, e choro con Uxía e con Iago.

---------------------

(*) Artigo publicado onte, 30 de abril, en Xornal de Galicia.

     Fotos:

           1. Tuto Vázquez

           2. O da dereita é Tuto o outro son eu. Era 1963.

           3. De esq. a dta., eu, Clara Agra e Tuto Vázquez. Abril 1965.

Esta é a listaxe provisional das 63 localidades nas que se fará a presentación do libro 55 mentiras sobre a lingua galega o próximo venres 5 de febreiro, en Galicia e no territorio do estado español ás 20,30 horas, nos outros sitios do mundo segundo fuso, uso e costume do lugar. Indicamos tamén o nome das persoas que participarán no acto en cada vila e cidade. As presentacións que se celebren en Galicia e no resto do estado español comezarán ás 20:30; os horarios no estranxeiro e outros aspectos desta actividade detallarémolos nos próximos días:

A Coruña, Sala de Prensa Fundación Caixa Galicia (Cantón Grande, entrada por Rúa da Estrela): Mercedes Queixas, Pancho Pillado, Martin Pawley e Alfredo Ferreiro
A Estrada, Agrupación Cultural KenKeirades: David Otero e Antía Otero
Allariz, Fundación Vicente Risco: Teresa Devesa e Antonio Blanco
Baio (Zas), Auditorio de Baio: Teresa Castro, Antonio Díaz Amor, Ricardo Vigueret
Baiona, Biblioteca Municipal: Concha Costas e Anxo Ratel
Barcelona, Centro Galego: Pere Comelles, Sabela Labraña, Xiana Díaz e Paulo Filgueiras.
Bethelem (Palestina), Libraría Kalila w-Dimma: Moncho Iglesias Miguez e Samar Sabat
Bos Aires (Arxentina): Débora Campos e María Rosa Lojo (local en tramitación)
Bruxelas (Bélxica), Livraria Orfeu: Ana Fontal, Xavier Queipo e Manuel González
Cacheiras-Teo, Mediateca do Grilo: Carme Hermida, Xosé Mª Lema Suárez e Rosa Moreiras Cuñarro
Caldas de Reis, Biblioteca Municipal: Ana Rial, Cesar Longa e Xosé Candal
Cambados, libraría Ramón Cabanillas (Rúa do Hospital, 40, baixo): Paco Fdez. Rei, Emilio Insua e Pilar Ponte
Cangas, Auditorio Municipal: Héitor Mera, Rita Paredes, Ana Ameal e Xosé Manuel González
Carballo, Pazo da Cultura: Xan Fernández Carrera, Silvana Castro e Farruco Fraga
Carnota, Confraría de Pescadores de Lira: Chisco Naval, Mercedes Díaz Maián e Belén Campos
Celanova, Aula de Cultura Caixa Galicia: Xoán Carlos Domínguez Alberte e Leopoldo Rodríguez Puga
Cerceda, Biblioteca Pública de Cerceda: Xosé Bocixa e Manuel Lourenzo
Chantada, Casa da Cultura: Manolo Figueiras e Xosé Miranda
Copenhague (Dinamarca), Libraría-Café Rayuela: Alejandro Tobar e Iago Cordal
Corcaigh/Cork (Irlanda), University College Cork: Isaac Xubín, Ciaran Dawson, Carlos Seco e Patrick O'Flanagan
Cotobade, Multiusos de Carballedo: Hadrián Faílde Perdiz, Antón Vidal Andión e Malores Villanueva
Cuntis, Casa da Cultura: Héitor Picallo Fuentes e Olimpo Arca
Ferrol, Ateneo Ferrolán: Xosé Manuel Pérez Sardiña, Xosé Lastra e Xosé Manuel López Leira
Gondomar, Aula de Cultura Ponte de Rosas (Avda. da Feira nº 10): Xilberte Manso, Gonzalo Navaza. Atención! En Gondomar a presentación será ás 20:00
Guitiriz, Casa das Palabras: Alfonso Blanco
Lalín, Museo Ramón María Aller: Rafa Cuíña, Alberto Granxa e Luz Méndez
Lisboa (Portugal), Casa do Brasil: Antonio Mira e André Filipe Simões
Londres (Gran Bretaña), Instituto Cañada Blanch: Inma Gil Rosendo e Eva Moreda
Lugo, Librería Trama: Paco Martín e Antonio Reigosa
Madison (Wisconsin, EEUU), University of Wisconsin, Edif. Ingraham, Aula 133: David MacKenzie
Madrid, Ateneo de Madrid: Alejandro Hermida, Asunción Canal Covelo e Laura Montes Iglesias
Marín, Biblioteca Municipal: Ana Acuña, Carlos Solla e Lucía Outeiro
Melide, Centor Social Xosé Vázquez Pintor: Vanessa Martínez Iglesias, Xosé Vázquez Pintor, Xosé Luís Santiso e Valentina Formoso
Moaña, Centro Cultural Daniel Castelao: Asunción Soñora Abuín, Daniel Costas Currás, Benxamín Riobó Sanluís e Xabier Cordal
Monforte, Galería Sargadelos: Xosé Manuel Eyré e Suso Verao
Nablús (Palestina), Libraría Kubut: Fahed Salahat e Mohamed Salahat
Nigrán, Casa do Concello: Anxo Valverde, Xan Lois Cabreira e Emma Lázare
Nova York (EEUU), New York City University: Alexandre Alonso Nogueira e Humberto Ramilo Costas
O Barco, Biblioteca Municipal: Manuel Agra, Luísa G. Macía e Paco Velasco
O Grove, Casa da Cultura "Lueiro Rei": Xesús Mª González Domínguez, Luís Rei, Rosario Pérez Magdalena e Patricia Arias Chachero
Ourense, Ateneo de Ourense: Serafín Alonso, Xosé Antón Laxe Martiñán e Xián Bobillo
Padrón, Casa do Patín: Anxo Angueira, Rita Bugallo e Xosé García Lapido
París (Francia), Instituto Cervantes (sala 1.3): Martinha Varela e Antón Figueroa
Pobra de Trives, Casa da Cultura: Mónica Baleirón e Mª Luísa Travieso
Ponferrada, Sala de Obra Social de Caja España: Manuel Mañá, Nuria Varela e Rafael Adán
Ponteareas, Biblioteca Municipal: Alberte Reboreda, Anxo Saborido e Xosé Manuel Moo
Pontevedra, Galería Sargadelos: Ana Outón, Ana Iglesias e Elvira Ribeiro
Ribadavia, Casa da Cultura: representantes da Plataforma Ribeiro pola Lingua
Ribadeo, Casa das Letras: Xavier Campos e Rocío Dourado
Ribeira, Ateneo Valle Inclán: Encarna Pego, Miguel Louzao, Pura Prado e Alexandre Cortés Ayaso
Salceda de Caselas, salón de actos do CEP Altamira: Suso Sánchez e Flori Veloso
San Martiño de Trebello (Val do Ellas, Extremadura), Casa do Concello: Domingos Frades Gaspar, Severino López Fernández e Máximo Gaspar
Santiago, Librería Couceiro: Xosé Luís Regueira, Antón Dobao e Mª do Carme Ríos Panisse
Saraievo (Bosnia), Kulturni Center Fuad Jahic: Jairo Dorado
Trintxerpe (Guipúzcoa), Tenencia de Alcaldía de Trintxerpe, concello de Pasaia: Xosé Estévez, Manolo Irixoa, Filipe Domínguez e Koldo Izagirre
Tübingen (Alemaña), Libraría Rosa Lux: Aitor Rivas, Johannes Kabatek e Mariana Petitti
Tui, área Panorámica (antigo S. Paio): Helena Pousa e Alberto Valverde
Verín, Casa da Cultura: Xesús Lantes, Bieito Barreira e Zeltia Barreira
Viana do Bolo, IES Viana do Bolo: Carlos Ferreiro González e Patricia Fernández López
Vigo, Casa Galega da Cultura (Fundación Penzol): Xosé Henrique Costas, Manuel Bragado, Agustín Fernández Paz
Vilafranca do Bierzo, Casa da Cultura de Vilafranca: Marisa Cela e Antonio Nestral
Vilagarcía, auditorio municipal: Xan Guillén, Héitor Silveiro e Cruz López Martínez
Vilalba, Salón de Actos da Casa da Cultura: Primitivo Iglesias, Luis Villares, Moncho Paz, Ricardo Polín e Antía Veres Gesto
Vitoria/Gasteiz, salón de actos do Centro Galego de Vitoria: Xavier Iglesias, Itziar Ayestaran, Idoia Ezeiza e Débora Álvarez Moldes

Onte foi día de festa na illa de San Simón: os Premios Xerais. Alí a amiga Pilar Ponte reñeume porque actualizo pouco este lugar. Prometinlle facelo con algo máis de frecuencia. A ver se dou cumprido. Téñase pois a vontade de facer hoxe un post como inducida pola miña amiga Pilar.

E foi día de escoitar emocionado as fermosas e atinadas palabras de Agustín Fernández Paz, meu irmao. “As nosas vidas comezan a se acabar cando gardamos silencio sobre as cousas que realmente importan”. “A nosa forma de participar na cultura da humanidade é desenvolvendo a cultura galega” “Coma o seixo, coma o pedernal, coma os buxos que asombran aí fóra. Así podemos ser, así teremos que ser nestes tempos difíciles”.  Cousas así dixo Agustín no seu aplaudidísmo discurso.

E foi día de felicidade con Rosa Aneiros, o máis fermoso e legal sorriso da literatura galega, que gañou o Premio Xerais 2009 con Sol de Inverno e o Fundación Caixa Galicia de Novela Xuvenil con Ás de bolboreta. Pronto teremos o gozo de ler ambas. Da primeira podo asegurar que é unha novela conmovedora. Inverno será unha desas protagonistas que fican apegadas á alma ao coñecelas. Da outra alguén que a coñece aseguroume que era moi boa. As miñas máis grandes benzóns para Rosiña, agora e sempre.

Vaian tramén os meus parabéns para Jacobo Fernández Serrano que gañou o Merlín 2009 con Mil cousas poden pasar. O que pasa é que como non teño trato con el, vino onte por primeira vez, pois, xa sabe, non hai confianza…

Xerais agasallounos con cadanseu reloxio a todos os asistentes. Se amplían vostedes a foto poderán ler na esfera “en galego   en todo tempo" Va qúe está moi ben o quite. Pois veña, a darlle... 

A situación de uso restrinxido do meu pé dereito impedirame estar alí, pero agardo que alguén me faga a caridade de lla dar a Marcos, da miña parte, unha grande aperta.

CEA HOMENAXE a MARCOS VALCÁRCEL

Ocorreu que un accidente de certa importancia no meu pé dereito, deixoume nunha situación que me impediu a comunicación (seis días de hospital seguidos de dúas semanas de inmobilidade na miña casa de Vilarón, onde non teño internet) por medio deste blog e, consecuentemente, tampouco puiden volver á rodaxe, aínda que dela me chegaron moitas e moi cariñosas mensaxes de ánimo.

Como me chegaron de tantos amigos e amigas que me queren e que así mo manifestaron. Para todas e todos o meu agradecemento agora e o meu cariño sempre.

(Hai un bocadiño que me chamou Carlos Amil para me dicir que na rodaxe acababan de soar as palabras máxicas: PELÍCULA ACABADA!!)

Xa de volta na miña casa capitalina e como persiste a severa orde de  inmobilidade, pouco podo traballar no computador por mor do cansazo que me produce a postura incómoda na que debo permanecer, pero confío en poder regresar a mediados da semana  que vén  á comunicación (se as previsións medicas se van cumprindo). Daquela farei aínda uns cantos posts nos que conte todo canto da película tiña previsto contar, aínda que o faga agora, cando a rodaxe rematou e todos os que nela traballaron, para os que só teño palabras de admiración e cariño, regresan ás súas casas, aínda que con eles vaian todos os recordos d’A Casa da luz.

Excusatio non petita, sed accusatio non est.

Chegado agosto teño importantes dificultades para traballar internet medium. Na casa onde estou neste tempo non teño conexión (nin a quero). A biblioteca municipal ten dous ordenadores cos que podo conectar por un tempo limitado, pero cando chego están os rapaciños xogando e agardar a que acaben é perder a mañá enteira. Así que só me queda acollerme á caridade do meu amigo e veciño Secundino García Mera que, de moi boa gana, me empresta a súa infraestrutura informática, pero iso non deixa de ser unha molestia por máis que el me diga, sinceramente, que non. Así que limitarei, no que queda de rodaxe, estes post a un por semana.

A rodaxe en Betanzos está a piques de rematar. Fican uns días no Pasatempo e o equipo marcha a Moeche (matria dos ancestros d’O Listo). Alí estarei o xoves.

Estiven o luns pasado vendo como rodaban escenas moi alegres nas que os nenos, Duarte, Pumariño e moita xente cantaban e bailaban pola rúa que abeira a igrexa de Santa María de Azougue, ese lugar no que un día estivo Federico García Lorca. Baixaban felices, dando choutos e palmadas mentres cantaban moi ledos.

O xoves estivemos n’As Torres de Santa Cruz, e alí entre Carlos Amil e Alfonso Parra armaron un plano cenital dunha escaleira que resultou moi bonito. Créame quen isto lea que estou ben farto de ver planos cenitais de escaleiras no cinema; cóntanse por centos os que levo vistos. Pois este é dos mellor feitos que vin. Situaron a cámara de tal xeito que os nenos, ao iren subindo, aparecen e desaparacen pola escaleira, mentres de fondo vemos unha alfombra amarela cun debuxo negro que tira pola nosa ollada e céntraa, de tal xeito que todo sucede arredor dese amarelo… Vemos os rapaces a andar arredor dese punto (e da nosa ollada), aínda que sabemos que o importante é o que van encontrar enriba. En fin, que a min, gustoume moitísimo. Xa me dirán vostedes cando a vexan no cinema.

No tocante ao equipo, hoxe quero falar de Encarna Alonso, a script. Ela é a que fai que todo sexa para ser visto; que cada cousa encaixe despois para facer con ela unha película. Lembra perfectamente que no plano que se fixo no primeiro día de rodaxe os rapaces saíron de cadro pola dereita e no de hoxe, día décimo sexto, terán que entrar pola esquerda para que non pareza que deron volta. Fíxase en todo para que todo cadre. Con razón é unha profesional cun gran prestixio (vexan senón picando no enlace que puxen no seu nome) non só no cinema galego, senón no de fóra de Galicia. Traballa tanto que cansa mirala; vai e vén seguido; aparece e desaparece; ponlle tal seriedade ao que fai que calquera comentario frívolo paréceche unha falta de respecto. Graciñas, Encarna, polo teu traballo e pola túa amizade. (Na foto vémola co director, Carlos Amil, co que ten moi boa relación, xaora).

O Listo andaba por alí, pero vino algo amuado coa presenza ao pé del dunhas luvas de acetato, desas que poñen os profesionais da medicina. Teño que averiguar o motivo da amoladura.

Hoxe foi o primeiro día de rodaxe en Betanzos. Para a película armouse un mercado cos seus postos de venda, cos seus compradores, coa xente que pasa… e con Pumariño coa súa carretilla e os nenos que o seguen ao axexo. Fixéronse, no tempo que eu estiven na rodaxe pola tarde, planos desde unha grúa nun traveling  de como os nenos seguían, ao escuso, a Pumariño, e un par de fermosos planos desde o campanario da igrexa de Santa María de Azougue, porque o mercado estaba na praciña que está alí, diante do adro da igrexa.

Un dos traballos máis decisivos dun filme é sempre o do Director de Fotografía. Del depende cada un dos fotogramas que vemos na pantalla. Ven ser coma un codirector da película.

O Director de Fotografía d’A casa da luz é Alfonso Parra, un home cun curriculum e unha experiencia no oficio que lle dá ao filme unha garantía da que podemos agardar un traballo de gran calidade. Pero ademais eu tiven a oportunidade de ver ese traballo e teño que dicir aquí, que me fascinaron os seus encadres. Moitos dos planos terán unha composición visual dunha altura digna dun cadro. Pero a mestría de Alfonso nótase tamén na economía coa que introduce eses planos de escollida factura, fuxindo así dun esteticismo que desvalorizaría eses mesmo encadres. É moi importante o coidao visual dunha película, é xustamente nel no que se sustentan todas as posibilidades narrativas dun filme. Poderíamos dicir que Alfonso colabora con Carlos Amil, o director da película, escribindo con boa letra as imaxes para que o espectador a poida ler con gusto e con comodidade. O gusto dáo con eses encadres de especial beleza, a comodidade coa altura media da fotografía do filme.

Colaboran con el Ramiro Sabell, Axudante de Cámara e Saúl Oliveira, Técnico de Vídeo e Auxiliar de Cámara (na foto Saúl é o da esquerda e Ramiro o da dereita). Sen eles non sería posíbel o traballo do Director de Fotografía. Ambos teñen un historial profesional que marca a súa experiencia aínda sendo, como son ámbolos dous, homes novos.

O Listo onte pasou un bon día, non o vin até a hora de me marchar, que o levaban no colo, non sei por que razón, porque dado que o condenado ten unha debilidade especial polo licor-café e non perdoa unha copiña despois de cada comida nin outra antes de se deitar, non sei en que estado estaría cando o levaban, non puiden comprobalo de perto.

A semana que vén vou andar algo apurado para dar feito dous post neste blog, téñenme moitas cousas enleado... A ver como fago...

Onte fun á rodaxe pola tarde e fiquei co equipo para contarlles  uns contos á noite, cousa que carecería de importancia e interese a non ser polo cariño co que me agasallaron todos e todas.

Pola tarde na Carballeira de Baio rodáronse planos dunha secuencia na que os nenos se enfrontan ao capitán, papel que interpreta Manuel Millán coa acostumbrada brillante eficacia deste magnífico actor galego. Os seus diálogos con Alicia van resultar unha delicia para os espectadores, tanto cando a observa de pé, como cando descende á altura da nena para enfrontarlle o rostro. Os negros servidores do capitán arrodean e ameazan aos nenos ás ordes do capitán mentres Pumariño observa todo desde a distancia que o seu sentidiño lle permite.

Todo isto faise, coma as outras cousas, tal e como Carlos Amil (aquí retratado en postura ─que non pose─ de director daqueles que enchen os nosos recordos de cinéfilos), Director deste filme ten pensado e vai expresando. Pero coa axuda de dous colaboradores sen os que nada sería posíbel neste filme.

Federico Untermann, bonaerense de Martínez, que non é persoa ─Martínez, non Federico que si é gran persoa─ senón localidade do norte de El Gran Buenos Aires e nas beiras do Río de la Plata. É o Primeiro Axudante de Dirección (na foto está metido no río por motivos da rodaxe e non porque andase ás troitas). Home de grande experiencia no seu oficio a pesar da súa aínda pouca idade, encárgase de que cada plano se organice segundo os desexos do director; será el tamén o que haberá de dar esas voces, xa míticas nas rodaxes de cinema: Motor! Acción! (aínda que el di Acsión! por mor do seu xeito de falar). Traballa incasabelmente e o sol vai marcando no seu rostro o perfil dos lentes escuros cos que se protexe dos excesos lumínicos.

O Segundo Axudante de Direción é Jorge Vega. Del depende que todo estea listo para que se poida rodar, o de cada día presente e o dos próximos días. A el tócalle ir trasmitindo as necesidades que o director lle manifesta, e por tanto tamén os trasacordos que se lle ocorren, polo que o seu papel, ás veces, non é moi bonito. É un home silencioso, a imaxe que me vai quedar del é a dunha persoa que fala baixiño, confidencialmente. Cando te saúda ofréceche un sorriso que te acolle, inmediatamente velo desaparecer nas súas arelas de cada momento.

Non vin ao can, pero souben que a seu avó chamábanlle O Listo porque, tendo a súa morada no fondo de Moeche, todas as vésperas de feira collía camiño cara a San  Ramón para estar ás lambiscadas. Como raio sabía o condenado do can que para o outro día, que me parece lembrar que cadraba a cada 11 e 23 do mes, había feira?  Sabía ler o calendario? Que sexa como queira, non é raro que lle chamaran dese xeito que chegou até este neto que agora anda pola rodaxe d'A casa da luz.

Outro día máis na rodaxe. Como este xoves apareceu entre chuviscas e orballos, a rodaxe trasladouse ao que alí se lle chama o cover-set, que é o xeito de dicir que se traballaba nun decorado a cuberto, cousa sensata cando chove.

Tratábase do cuarto que Pumariño ten na Casa da Luz. A secuencia correspondía ao momento no que os rapaces descobren ese lugar cheo de sorpresas, nas que se enxerga algo do enigma que encerra o corazón grande e xeneroso de Pumariño. Ese home que lle roubei ás miñas lembranzas de infancia, onde gardaba os moitos toliños que me tocou coñecer. Persoas bondadosas, amigas dos nenos cos que tiñan alentos de complicidade, porque comparten a inocencia como lugar de encontro dos corazóns e das ledicias.

Onte emocionoume dun xeito especial observar como Xosé Manuel Olveira, “Pico”, (o da foto) o actor que interpreta o papel de Pumariño, se dirixía aos nenos e nenas que interpretan aos rapaces da película cunha delicadeza e cun cariño especiais, e dáballes polo baixiño os máis atinados consellos para a interpretación dos seus papeis, facíao coa grandeza dos grandes profesionais e coa humildade das boas persoas. A min fíxome lembrar o que se conta do actor americano Robert Mitchun que na rodaxe desa obra mestra que é A noite do cazador, era el, xa unha grande estrela do cinema, o que atendía e axudaba aos pequenos actores Billy Chapin e Sally Jane Bruce que intepretaban a Joan e Pearl, os fillos de Willa Harper (Shelley Winters). Facíao porque o director, o xenial Charles Laughton, parece ser que era un individuo desgrabábel que, ou ben os ignoraba ou tratábaos con aceda actitude. Benzóns para o amigo Pico (máis adiante falarei del e do seu traballo con máis extensión) que onte confirmei que grande home es.

Onte estiveron na rodaxe Manuel Bragado, director de Edicións Xerais e Celia Torres, Directora de Promoción desta editora, que foi a que publicou a edición orixinal en galego desta novela. Polo que me dixeron, esta visita foi unha interesante experiencia para eles. Eu agradézolles moito a súa presenza e os seus alentos.

A quen non vin onte foi ao can. Puiden saber que o nome non lle ven tanto pola súa listura, máis ben é pola dun seu antepasado, que ese si que era listo.

Novamente na rodaxe. Hoxe na Cidá de Borneiro. Os nenos agáchanse dos gardas dentro dunha das construcións castrexas. Están ao acubillo no que se gardaban, hai 2.500 anos, aqueles homes, mulleres e nenos que habitaban daquela este lugar, gardado por unha fortificación que ben se ve aínda. Na foto os cinco rapaces agardan que todo estea listo para rodar; ao fondo dous soldados do Señor da Torre reciben instrucións do que terán que facer na secuencia.

Hai demasiado movemento agora coa rodaxe como para a reflexión, pero o que non deixa de traballar é a imaxinación, para traer a nós aquelas xentes e as súas arelas, que non eran máis cas do seu propio coidado. O futuro era o hoxe, todo máis lonxe mañá, porque até o fillos eran só o presente de velos medrar sen lles andar a facer planes de vida. Cada día tiña a súa arela, esa era a poesía da súa vida, como di Celso Emilio Ferreiro: “Investiga a verdade do teu tempo / i alcontrarás a túa poesía.”

Tamén quero ir falando aquí das persoas que fan posíbel que funcione a máquina dos soños. Principiarei polos dous máximos responsábeis de producion, deixando á marxe ao Produtor (con maiúsculas), Xosé Xoán Cabanas Cao, do que xa falei.

Trátase de José Luis Jiménez (Ávila, 1965), Director de produción e Nerea Orce, Xefa de produción.

Nas fotografías está claro quen é Nerea; pois ben, José Luis é o da esquerda da outra foto, o da dereita é Jorge, que lle tocará outro día.

Os dous son os responsábeis de que todo isto da rodaxe sexa posíbel. Grávase porque eles fixeron o seu traballo; cómese porque se encargaron de procurar onde e que; dórmese porque se ten sono, pero foron eles os que deron cunha cama para cadaquén… Todo canto por alí anda a bulir ou permanece en repouso, estivo antes nas súas arelas…

Ambos son xente competente e (polo menos comigo) de moi agradábel trato Ollen un chisco a cara de Nerea e contenme que lles di... Ademais José Luis Jiménez é un teimoso blogueiro. Nos seus variados blogues podedes ver os seus escritos, a súa selección de curtas… E tamén vos aconsello ver El proyecto, unha magnífica e sorprendente curtametraxe que escribiu e dirixiu… con dirección de produción de Nerea Orce.

Tamén andaba por alí o can. Xa sei algo máis: chámase O  Listo e veu de Moeche. Seguirei pescudando e contando. O xoves volverei.

Saudiña para todos e todas.

Hoxe volvín á rodaxe. Xa o tiña previsto así, pero a maiores onte chamoume Jorge Vega (2º axudante de dirección) porque Carlos quería que estivese de figurante nunha secuencia que se rodaba na carballeira. Estou sentado ao pé dun carballo escribindo isto no meu caderniño de apuntamentos. Nin ergo a cabeza nin miro á cámara nin aos rapaces, que pasa por diante de min brincando.

Cando cheguei estiven a falar con Carlos (nesta semana compartimos palabra sobre o filme en aqlgúns medios) que está entusiasmado case con todo: os planos rodados, o traballo de actores e actrices, a fotografía… Moito me aleda velo así.

Estase estes días a rodar na carballeira de Baio (mágoa non estar onte, onde saía un cabalo de cores, pero, en fin, xa o veremos na peli).

A carballeira merece unha atención especial. Non é moi grande (chegará aos quince ferrados? Non sei). Os carballos foron sucesivamente podados para que formasen cubrición sobre do terreo. Isto produciulles uns torcementos e retorcementos a todos os xeitos, que os fixo vir dar nunha paisaxe fantasmagórica. Coma de seres sufrintes ou almas atormentadas que se substancia nunha beleza extraordinaria chea de estraño magnetismo.

Como teño que permanecer aquí sentado e escribindo por mor das múltiples repeticións do plano, venme á memoria unha carballeira, aló na Terra Chá, en Vilapene (pronúnciese cos és pechados para que a fonética emparente o nome da parroquia co seu verdadeiro étimo, pinna (=pedra grande e elevada que sobresae da terra) e non co, tamén latino, pene (=órgano sexual e urinario masculino) que se pronuncia con é aberto). Quería dicir que eu pasei máis dunha vez tal carballeira na miña infancia estarrecido de medo e agora, nesta, vénseme aquela á memoria. En fin, o que Uxío Novoneira dicía: "O tempo quedo que corre / i os soños que volven." Porque aquí, no medio do rebumbio da rodaxe, hai un paso quedo do tempo que pon a carballeira, porque o seu ser natural pode con calquera artificio. Por igual prodixio da Natureza cantaron os carboeiros e os ferreiriños toda a mañá, alleos á nosa presenza.

Por entre os chíos, após do “silencio, rodamos!”, chégame a voz de Gustavo Pernas falando desde o Duarte que se lle meteu dentro. Eu sigo aquí, sentado contra este carballo, escribindo.

Até que se escoita: “Paramos para o bocadillo”. Érgome, por fin, e vou compartir con todos a parva. (Na foto un grupiño de xente do equipo fai unha alimentación franciscana. Sandra érguese a botar un café, e párteme a foto en dúas).

Nova xeira de rodaxe: son os planos que completan a secuencia. Párase para xantar, coma sempre, en Casa Cruz de Baio.

Regreso á casa para escribir este post.

Volverei á rodaxe o luns. Sentín hoxe falar dun can moi listo que anda por alí, pero aínda teño que saber máis. Segundo vaia coñecendo do tal can, xa contarei.  No próximo post estou seguro que hei ter xa algún dato de interese.

Saúde e películas, como di Carlos Amil.

Contra as dúas da tarde de hoxe, dia 14 de xullo, deu a primeira volta o beo (agora é un botón ao que lle premen). Daquela mesmo, e á orde de C. Amil, Federico Untermann, o axudante de dirección, mandou silencio e berrou: ACCIÓN!

Alba (nome da personaxe) camiñaba á par do raíl pólo que se deslizaba a cámara que gobernaba Alfonso Parra, o director de fotografía (irei escribindo de toda esta xente, de quen é, do que fai ─porque algúns son xente moi importante na súa arte─, pero mais adiante), e descubría algo que lle producía un grande abraio emocionado e preocupante.

Nun día de sol (a min púxoseme o nariz algo avermellado) e ceo azul, A casa da luz comeza a súa andaina en imaxes, agora a historia nace noutra linguaxe, porque as obras, por moi narrativas que elas sexan, fanse arte na linguaxe. O contalas é o que as fai literatura ou cinema ou teatro... linguaxes distintas, ás veces, para unha mesma historia.

Un equipo de cincuenta persoas bule pólo campeiro no que se roda o primeiro plano. Camións, focos, paraugas, xeneradores eléctricos... ocupan coma un campamento circense as beiras do rio. Un continuo comunicarse por pequenas emisoras portátiles que soan coma carricantas, forma bloque de contradición cós berros que ordenan silencio.

Nalgúns ollos nótase a emoción do momento (seguramente nos meus tamén), dese intre de principiar un labor conxunto que dependerá do bon facer e do sentido da responsabilidade de cadaquén.

Éncheme un sentimento de profundo respecto polas xentes do cinema, estes que traballan n’A casa da luz e todos cantos o fan no mundo enteiro, porque son os artífices dun xogo da imaxinación que puxo nos nosos corazóns as máis fermosas historias, as que nos emocionaron até as bágoas agachadas na escuridade das salas. As que alimentaron os nosos soños. As que abriron en nós unha nova ollada, aquela coa que contemplamos o mundo. Grazas meus irmaos do cinema, grazas por seguir a facer esta marabilla escrita coa luz.

Cando me viñen aínda ficaban a traballar, e quedábanlles bastantes horas por diante. Alí quedou o Xosé Cobas, ese irmao pintor que lle dá a esta película un aire visual especial.

Seguirei contando.

Xa é moita a xente que, na altura, sabe que se está a facer unha película baseada na miña novela A casa da luz. É longa historia que comezou hai perto de dez anos e que naceu da miña amizade co produtor X. X. Cabanas Cao, que é moita e vella.

O proxecto, que principiou por se titular O pucheiro de ouro, foi desde o principio o de se converter en película, pero os avatares e o tempo deron nel en novela titulada A casa da luz, editada por Xerais en galego, por Anaya en castelán e por Barcanova en catalán. De aí regresou ao seu comezo, o cinema, e será película baixo a dirección doutro querido amigo, Carlos Amil.

Agora a cousa está tan adiantada que este luns, día 14 de xullo, comeza a rodaxe, que se ha prolongar por sete semanas. Propóñome neste tempo ir contando as miñas observacións da rodaxe e de todo canto a rodea. Quero que por min coñezan vostedes a xente que a fará posíbel, actores e actrices, nomeadamente os seis nenos e nenas (tres e tres) que nela traballan, técnicos e artistas, visitantes... As cousas que pasan, o asombro que me produce este prodixio do cinema, do que alguén dixo que era a máquina dos soños.

Na altura hai moito traballo xa feito, só polo casting para escoller os rapaces pasaron 1.600 nenos e nenas de toda Galicia. Resulta, isto do cinema, unha máquina pesada moi dura de mover.

Como exemplo diso e principio da miña presenza, este pasado venres asistín a o traslado dun barco de considerábeis dimensións desde o porto de Betanzos (si, si, Betanzos ten porto!) (na foto podemos ver o camión subindo a costa da Angustia por diante da igrexa) até Baio, no concello de Zas. Alí ficou instalado en seco (claro que, dado que chovía seguido, sería mellor dicir que ficou en húmido), diante dunha carballeira de tal fermosura que moito lles falarei dela nesta xeira que agora emprendo, á espera do luns, no que se dará o que antigamente se lle chamaba nas rodaxes cinematográficas, a primeira volta de beo.

Agardo por vostedes para seguir a lles contar todo o que vai sucedendo. Até entón, como di o director, Carlos Amil, saúde e películas.

Mil parabéns, mestre. Mil e máis.         

------------------------------------------------------    -----------------------------------------------

 E benzóns tamén para ti, mestre, amigo, irmao.

E vaian tamén para todos os outros e outras que non esquezo nin no afecto nin na admiración: Margarida, Mercedes, Isaac, Fierros...

E dun xeito especial parabéns para este País, que comeza a se ver na grandeza dos seus.

Chegou MAIO, o mes das Letras Galegas no ano de Xosé Mª Álvarez Blázquez.

Habemos estar aí, no limiar da palabra que nos

convida a entrar no seu ventre grande e acolledor.

a outa cova dos sonos onde teño

o meu segredo de amor;

Estar no lugar onde cada palabra é lume; é flor; é

o río e a súa canle.

E cando estás, recoñecerte. Saber que es ti e que

es o que es. Nada novo nin distinto, só algo que

acontece e que te contén.

ese voar ás toas, polos ares

do degaro, do afán, da señardade…

Que nos contén a todos en si e fainos nós. Só

nós, pero non nós sos.

Érguete e ergue a palabra que por túa é de todos.

Faite recoñecer e recoñece aos que contigo comparten

a palabra que nos leva en si.

Que dá fe da nosa existencia.

Que ao dicirnos dános a vida.

Esta saudade, ¡ai, Deus, si ti ma deche,

non a tires de min, pois nela vivo!

Cun  certo retrso por viaxes e outras ocupacións, aquí está abril, o mes do libro visto por X. Cobas e por min.

Libro é pouso. É pegada do paso firme do home,da muller que deixa a vía

[marcada, indelébel,  inmortal…

Libro é ollo. É mirar ao que mira, ollo que ve un ollo e por el o infinito contido na

[palabra e na voz.

Libro é son. É música do tempo, canto fuxidío que persegues na procura da

[melodía que arrole o teu sono de meniño.

É pano a enxugar as bágoas de soidade no rostro triste da nena que agarda

[pola voz que trae un conto que consola e prende a luz das estrelas no

[ceo da noite.

É mar e vento. É un infinito océano de liberdade co saibo salgado da

[lembranza dos camiños aínda non percorridos.

Libro é luz. É sol que descorre o veo da noite, que afasta as tebras coma quen

[abre un mar vermello para nos dar paso cara á terra prometida.

Para os galegos marzo é o mes da poesía e do teatro... E así o vimos Xosé Cobas e máis eu.

Na voz dos poetas,

na voz das poetas

a palabra é pena de ave,

lóstrego na noite, firmeza no vendaval.

É pedra do camiño

ou dunha pedreira ou do fondo do mar.

A palabra é sal e auga e flor.

Flor da tona da auga que baila e acouga o paso.

Que fai un chan que non se pode pisar.

En cada poema hai unha soa palabra,

a palabra xusta e cabal.

a que nos di,

a que nos debuxa e nos pon no mundo.

Ler un poema é ollar no fondo da nosa alma.

Sigamos pois poñendo aquí as imaxes e os textos do calendarios. Tócanos Febreiro, o "mes de Rosalía".

Abrir o libro polo comezo, por onde di:

Daquelas que cantan ás pombas i ás frores

Vela chea de forza e de dignidade.

Da súa dignidade de muller que é.

todos din que teñen alma de muller;

Como é a súa alma de muller?

Está aí, nos seus versos espellada, fotografada

coa fidelidade de quen a ve real e viva, porque as

súas palabras fixeron verdade a vida.

pois eu que non as canto,

Como é a súa alma de muller?

¡Ai!, ¿de qué a teréi?

Principiei hai uns días un costume que agora vou continuar e dese xeito vou traer aquí outro dos traballos que facemos o ilustrador e pintor Xosé Cobas e máis eu.

Desta vez, e seguindo o bon consello da miña querida e admirada amiga Leonor Combing, vou mostrar o almanaque que nos encargou a Consellaría de Cultura e Deporte da Xunta de Galicia. Para poñelo aquí tiven que arredar imaxe e texto (aínda que entrambas forman unha unidade), porque a reprodución non permitía a lectura con claridade, para iso aconsello facerse cun Calendario das Letras tal e como o editou a Consellaría:

Aquí vai, pois, este primeiro mes do ano e con el queremos, o meu compañeiro creativo e máis eu, desexar a todos cantos visitan esta casa FELIZ ANO 2008!!

Xaneiro

Empezar un ano é comezar un camiño.

Principiar unha andaina por onde ninguén pisou antes.

Camiñar sen ter marcadas as pegadas doutros pasos, doutros pés.

Coma quen bota a andar pola neve ou pola area mollada dunha longuísima praia.

Cada día unha pegada fonda, ben marcada e imborrábel.

Empezar un ano é entrar nun libro que contén a historia, aínda non escrita, de cada un de nós.

O libro do que nós posuímos as palabras.

É continuar a narración, seguir a contar o conto da vida.

Escribir as palabras aínda non inventadas, as palabras novas que nos nomean e nos chaman.

Adiante. Só é poñer un pé, facer a primeira marca na neve.

Vaia carafio, resulta que me vén xente de fóra (Estimado Xabier, o teu blog foi o elixido para ser mañán o Blog do día na nosa web. Poderá velo o día de Nadal en www.anosaterra.org
Un saúdo de toda a redacción e boas festas) e hai unha chea de tempo que non lle paso un trapo a isto.

Eu son de natural descoidado, non reparo moito en certas cousas, entre elas en min mesmo (aínda que non faltará quen pense e diga o contrario). Non son quen de manter ao día un blog porque non gusto moito de falar de min, dáme pudor, e nestes sitios dun xeito ou doutro sempre se acaba por falar do autor. E que conste que non me parece mal, simplemente que a min non me sae, non me reina. Eu sinto moita admiración polos amigos que manteñen os seus sitios arregladiños que dá gusto. Seino ben porque raro é o día que non paso por brétemas, as uvas da solaina,dias estranhos, sin que sirva de precedente, selva de esmelle, fíos invisibles, o levantador de minas e algunhas outras casas nas que ves que cada día pasan o trapo a fondo.

Non se pense que non me sinto contento de ter e habitar esta casa de portas abertas que me agasallou, e ben agradecido que lle estou, unha moi querida amiga que de seguido me pide que lle diga que cousas quero poñer nela para facela máis atractiva para as visitas e nunca sei que lle responder. Con gran xenerosidade vai poñendo o que lle parece conveniente…

Ao final vou ficar agarradiño ao que lle lin nunha ocasión a Pete Seeger, o máis que fantástico músico folk americano (que tamén hai americanos bos e anxiños negros), referíndose ao seu xeito de vivir afastado da cidade, no medio dun monte: “Vivimos o suficientemente limpos coma para sermos hixiénicos e o suficientemente suxos coma para sermos felices”

Pero xa que teño hoxe visita extraordinaria vou colgar aquí, como se fai nas paredes das casas para que luza, un anaco do traballo que estamos a facer agora mesmo ese grandísimo ilustrador e pintor que é Xosé Cobas e máis eu. Vaia con este adianto d’O libro das viaxes imaxinarias o meu desexo de boa fortuna e felicidade no 2008 para todos os que quero e todos os que me queren.

II

Arama non ten río nin montañas que o arrodeen e delimiten. Non está nunha beiramar que poña un rumor de auga no aire seco e tépedo que o acomete da mañá á noite.

Arama é un lugar no medio de ningures que chama polo Viaxeiro desde o renxer continuo das carricantas e a secura areosa dunhas rúas de fino po branco. Ándase por elas no temor dun vento que espila esa brancura virándoa en nube que envolva ao transeúnte, penetrándoo por todos os orificios até afogalo.

Quizais por iso Arama está sempre deserto coma un pobo abandonado; coma un pobo agonizante ou morto.

Pero abonda con entrar neste lugar e petar nunha porta calquera, facelo golpeando cun daqueles chamadores de martelo, que semellan unha man que agarra unha esfera metálica ou os que son un medallón cun aro metálico que bate no seu centro; tamén os hai que parecen un can que pega coas patas dianteiras; outros son unha simple argola de ferro que golpea sobre dun cravo de cabeza arredondada. Calquera deles que for, cando o Viaxeiro petou nel, abríronse todas as portas de Arama e en cadansúa unha persoa inquiriu polo motivo da chamada.

O aire de todas as voces da cidade soando a un tempo moveu lixeiramente, coma unha ameaza, o po albar das rúas, que non chegou a refolar.

Cando o Viaxeiro respondeu que andaba á procura dun lugar para pasar a noite, as portas fóronse pechando unha por unha e a muller que abrira aquela na que el petara, indicoulle onde estaba a pousada. Díxolle que a recoñecería porque era a única que habería ficar, despois da súa chamada, coa porta entreaberta.

Alí se dirixiu e encontrou que, efectivamente, tiña a porta algo entornada pero non pechada. Mais, como non vise a ninguén, deu un golpe co puño na madeira e de inmediato todas as portas de Arama se abriron a un tempo, porque en Arama cando petas nunha porta a túa chamada resoa en todas, e todas se abren e en cada oco hai unha persoa que lle pregunta ao Viaxeiro que é o que quere, e con iso unha nova pasada do airiño que remexe o po do chan.

Acabo de chegar do Corralón Manchego onde onte, día 20 de novembro, presentamos Revista Internacional de Arte y Literatura Infantil,  na que eu teño algo que ver xunto con outras quince persoas da miña máis grande amizade e compaña.

Foi un acto ben fermoso no que tiven a oportunidade de me encontrar con moitos amigos e amigas dese mundo do libro de LIX da que e na que vivo; é merecente de especial agradecemento que os amigos Martin Pawley, Irene e Xulio (xentes de trato diario coas estrelas e cos libros científicos) adiantasen a súa viaxe para me acompañar nese acto. Benzóns para eles. E benzóns para todos cantos se achegaron onte ás sete da tarde á Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla da Universidade Complutense, á que agradecemos, na persoa da súa  directora Marta, o feito de poñer ao noso dispor o seu salón de actos que estaba cheíño de xente.

Esta revista nace dun grande esforzo de traballo e mesmo económico dun grupo de persoas que temos en común o noso interese pola literatura infantil e nomeadamente polo álbum ilustrado. Xenérase nese sentimento e no feito de estarmos convencidos de que, como dicían os gregos da antigüidade, todas as artes son amigas e unhas están xa  ben clariñas no número cero de (literatura, pintura, diseño…) e outras (escultura, arquitectura, fotografía, música, cinema, cómic…) irán aparecendo en sucesivos números.

Como corresponde, convídovos a visitar a páxina web de onde vos poderedes suscribir e mesmo contratar publicidade, se é o caso, porque isto no se fai do ar.

Longa e larga vida a e a todos vós.

N. vai á escola con gusto. Quere aprender e quere estar coas outras nenas e cos outros nenos. Así foi até agora. Pero este ano sucede algo que está facendo que a escola deixe de ser un lugar agradábel e empece a se parecer un pouquiño ao inferno (será porque é nena e ás mulleres non é raro que se lles torne lugar de perigo os sitios que en de por si parecen de acollida?), desde hai un tempiño as outras nenas din que non queren xogar con ela, polo visto porque é cigana (canto me gusta esta palabra que me soa a música de violín), e dinlle cousas moi desagradábeis, moi duras de escoitar por calquera e moito máis por una nena pequena.  

Ela dille á súa mamá, que é moi amiga miña, que non se preocupe, que non lle importa o que digan, que todo empezou cando ela xogaba con outra nena coa que non querían xogar as compañeiras polo mesmo, porque, dicían, era cigana.

N. é bonita coma a luz da mañá nos días da nosa felicidade: é loura coma as agras de pan centeo no mes da sega; ten os ollos entre o verde e o azul, depende da hora do día e da forza do sol; é lista e espelida coma un raio cando atravesa o ar na procura da terra e, por sobre de todo, e boa, é unha nena boa, una nena desas que vai xogar coa que non xoga ninguén, e iso é ser boa, moi boa. Hai uns días souben da historia dunha nena galega que, hai xa ben anos, nun país de América tiña que sufrir algo parecido ao que lle pasa agora a N.. A ela chamábanlle “gallega” e ríanse dela, pero esta nena descubriu un xeito de vinganza, ser máis lista e máis estudosa que aquelas que se rían e así puido poñelas en ridículo coa axuda dunha mestra intelixente e bondadosa.

Escribo aquí isto para que N. saiba que ten todo o meu amor e que a súa maneira de pelexar contra a inxustiza é a que está facendo, ser máis boa que as que lle din cousas feas. Pero tamén por se me len os seus mestres ou mestras, para lembrarlles que non hai nenos ciganos e nenos non ciganos, brancos ou negros, inmigrantes ou nativos (ía escribir pobres ou ricos, pero iso si que existe, que N. e máis eu sabémolo) senón só nenos e nenas. Nin sequera me atrevo a escribir que hai nenos bos e menos bos, porque os mestres e mestras, saben que tal cousa é cambiante.

Sei que esta situación vai mudar de contado, porque se así non fose tería que pensar que os mestres ou mestras da aula onde está N. son uns incompetentes e uns fracasados no seu oficio, e iso estou seguro que non é así.

Máis nada, só enviarlle beixiños a N..

Comezo esta nova temporada poñendo aquí unha desas cousas que lle manda a un os amigos e amigas, neste caso a benquerida Ánxeles Vila.

E a ver se nesta nova andaina me fago algo máis presente neste lugar... Boas intencións non me faltan.

Estoutro día xantando co meu amigo Xulio Mancebo, contoume que un amigo de seu dicía algo que me gustou moito: "os cartos deberan ser coma as patacas e valeren só para o ano"

A min, que teño os cartos por asunto innobre por natureza, pereceume unha idea que, polo menos, corrixiría o mal uso que do diñeiro se fai. Mesmo me deu para facer un contiño (está en anotacións aínda) sobre do asunto. Sobre desa idea de que cada ano haxa que partir de cero. Cada ano tes que decidir entre facer a semente das/dos ano pasado ou pensar en procurar unha nova, mesmo en cambiar a semente cun veciño ou en mudar de leira para que a do ano anterior descanse... Graciñas Xulio.

Non chegaba aos dezaseis anos cando emigrou a Bos Aires. Non llo pedía o corpo nin o ánimo, pero tampouco había outra elección. Levaba nun papel apuntada a dirección do seu irmán máis vello que xa emigrara antes de el nacer. No porto aínda lla amosou a seu pai que o acompañaba, pero cando desembarcou do outro lado do océano, o papel non aparecía por lado ningún. Tardou un mes enteiro en dar con aquel irmán que non coñecía e co que non se deu entendido. Desde daquela deu tombos por tres ou catro países da América do Sur e rematou en Canadá.

Regresou vello hai uns vinte anos. Morreran os pais e só ficaba viva unha irmá que nacera despois de el marchar. Viña sen cartos e sen saúde, pero foi acollido con xenerosidade por aquela irmá. Algunhas tardes nas que se atopaba algo máis valente, achegábase á baiuca, onde tomaba unha copiña de viño doce moi de vagariño, a grolos de paxariño. Daquela ía debullando as súas historias de emigrante, pero facíao sen fachenda, case con amargura. Non sei se sería que este home –Ramón de Lamas se chamaba– nunca tivera esa característica de lembrar ao regreso da emigración só a cara boa dos traballiños pasados. Pero o que máis me emocionaba era sentilo falar pronunciando cada palabra coma quen deita bicos no rostro dun ser amado, coma quen vai ceibando desde o fondo da alma o sons gardados entre panos perfumados, coma quen rompe o silencio coma se fose un velo delicado e suave que está aí convidando a ser rasgado.

            Atraído por ese seu xeito de ser, pasei algunhas daquelas tardes nas que viña tomar a súa copiña escoitando falar a aquel home, e aínda estarrezo ao lembrar como me contaba os seus últimos anos, cando se lle comezou a meter na cabeza que “se lle estaban a borrar as palabras da infancia”, que así mesmo mo dixo. “Decateime –dicía– de que, sen pais nin fillos, se perdía a miña fala xa non sería de ningures. Sería un ser sen raíces e a eses lévaos o vento. Comecei a pasar as noites falando só. Dicindo en alto carrizo, nai, irmá, dor, mágoa, chorar, rir... E entón decidín volver para morrer escoitando as palabras coas que nacín, aquelas coas que me acariñou miña nai no berce e as derradeiras que lle sentín a meu pai no peirao d’A Coruña. Xa me ten igual case todo, pero non quería irme sentindo palabras alleas, porque mentres tés as palabras é coma se tiveses as cousas. E máis aínda, é coma se te acompañase sempre a calor dos que chas aprenderon. As palabras amadas escorrentan os fríos da vellez.”

            Non me foi doado convencer ao crego de que lle fixese o enterro e o funeral en galego a aquel Ramón de Lamas que tiña por patria a palabra dos galegos.

(*) Conto que escribín para "GAVIEIRO da nosa identidade" (Buenos Aires, decembro 2006)

Foi o pasado venres, 23 de marzo, e foi unha linda noite de irmandade.

Benzóns para ti, meu irmao!

Non sei quen foi, porque mo contou meu pai dun seu compañeiro de escola que non era moi aleuto e non daba rompido a ler. Parece ser que a súa mai, algo desesperada polos escasos progresos escolares do seu fillo, díxolle ao mestre: "Mire, don Jesús, se ve que o meu fillo non arrinca a ler, pídolle por favor que mo poña a escribir".

Coma certos escritores, que teñen una obra publicada moito máis estensa ca obra lida. Escritores no senso estrito da palabra: só escriben, nunca len. Ás veces tamén falan... iso si, da súa propia obra.

9 de marzo...

In memoriam Carlos Casares

Antonte, con Paco Martín e con Xavier Senín, fomos a Madrid para xantar con Juan Farias (amigos de teu os catro) a quen había tempo que non víamos. Nas conversas saíu o teu nome sete ou oito veces... A inmortalidade é ter un lugar no corazón dos amigos.

Paco Martín ten un trebello no coche que te vai guiando polos camiños, de seguro que habías gustar moito del.

Desde dentro da memoria, unha forte aperta.

Con esta postal que me empresta Vieiros...

... es estes versos dos que tanto gusto...

Apesar das ruínas e da morte,
Onde sempre acabou cada ilusão,
A força dos meus sonhos é tão forte,
Que de tudo renasce a exaltação
E nunca as minhas mãos ficam vazias.

Sophia de Mello Breyner Andresen, Poesia, 1944

... vaian para todos e todas cantos por aquí pasedes, se sodes -iso si- homes ou mulleres de boa vontade, os meus desexos de felicidade para este Nadal e para o vindeiro 2007.

Hai unhas horas que cheguei de Oviedo. Alí dei onte pola tarde unha conferencia na que pretendín inducir unha reflexión sobre da lectura. Teño que recoñecer que é un tema que acabou por me apaixonar: Para que lemos e para que queremos que os rapaces lean? É certo que dixen o que din que dixen.

Pero ao que ía, son catro horas de guiar para aló onte e catro para acó hoxe. Iso da tempo para lle dar moitas voltas á cabeciña. Por exemplo, para que quero este blog?  Que debo facer con el e nel? Se o que teño que facer é contarvos a historia de don Pexerto que me contou Pepe Estévez hai uns días en Pamplona  ou se lle debo dar outra orientación un pouco máis na liña do que veñen sendo os blogues.

Pensareino un pouco máis. De momento contarei o prometido e deixarei para máis adiante a decisión sobre tan “importante” asunto.

Don Pexerto fora director espiritual do seminario de Lugo e era un home algo místico pero moi boa persoa. Mesmo andaba pola rúa coas mans dereitas e a cabeza inclinada sobre dun ombro, nunha actitude de case oración.

Así baixaba nas horas de antes de amencer o día pola rúa do Bispo Aguirre camiño da adoración nocturna da Catedral, cando viu que pola mesma beirarrúa subía un borracho dando tombos. Don Pexertiño, por mor de non dar con el, foi variando o seu camiño cara ao outro paseo moi de vagariño e o mesmo fixo o bébedo.

Cando o crego observou a manobra, sen alterar a súa figura de home de Deus, regresou ao lugar por onde andaba anteriormente, tentando evitar o que consideraba que había suceder se daba co noctívago de fronte: que lle diría algunha cousa desagradábel. Pero o borracho tamén foi atravesando a rúa até se situar de novo na liña na que camiñaba o padre.

Nova corrección de traxectoria dun e imitación do outro e nestas xa estaban tan perto crego e borracho, que aquel estimou inevitábel o encontro e deixouse ir.

Cando don Pexerto estaba a metro escaso do home enchoupado, este ollouno de fronte e díxolle:

–Ti tamén vas bon. Vas ho...

E agora vou ler Peter Pan e a levita escarlata, que a levei para a viaxe pero só lin unhas poucas páxinas.

A verdade é que a miña intención era contar a historia de don Pexerto e o borracho, que ma contou o amigo Pepe Estévez estoutro día en Pamplona, pero é que xa había que tiña eu ganas de poñer aquí un "youtube" (polo menos mentres non cobren por pillalo) para que se vexa que son un blogueiro como é debido e que manexo o asunto coa soltura dun Brétemas, unha X da Selva de Esmelle, un Martin Pawley ou unha Jaio la Espía... aos que respeto, admiro e visito. Claro que, no meu caso, isto de estar aposentado dá para moito e fuchicando dei con este.

Sempre me resultou moi interesante a compoñente creativa que hai niso de lle tirar parecidos á xente. Miña mai era moi afeccionada a facer tal cousa, aquilo era realmente fascinante. Daba para longos debates entre risas. Ao final a cousa quedaba nun alcume que, xa para sempre, usaríamos para nos referir a San Alfonso María Ligorio, o Demanchiño de San Bartolo, a Pega Porca, o Pavo Real... e xa abandonada longamente a infancia e contaxiada a miña familia "postparental", a Chiripitifláutica, o Tío Miserias, o Cara de Zoca... Por iso teño moito gusto en lles presentar a vostedes a Bieito XVI na súa encarnación galega.

Desde logo que, se non é certo, está ben composto.

Chamarse Diodoro non sei se é unha felicidade ou unha desgraza, seguramente ningunha das dúas cousas, e simplemente é unha rareza. Pero para rareza a do Diodoro, o Riberao, que non tiña máis preocupación neste mundo que saber como sería a misa en cada país do que coñecía o nome. Abondaba con que a radio no parte dese unha noticia, poñamos por caso, de Dinamarca para que o Diodoro preguntase: “E como será a misa en Dinamarca?”. Era inútil dicirlle que os dinamarqueses son, na súa maioría, luteranos e teñen unha misa que pode durar tres horas coma nada, porque a el o que lle interesaba era a misa católica, a que el coñecía. Entón, se alguén lle respondía que esa sería coma aquí (daquela o rito católico aínda era en latín), o Diodoro alporizábase contra o outro dicindo: “E ti como o sabes? Estiveches algunha vez en Dinamarca?” Sen se parar a pensar en que o que lle dixera aquilo non ía a misa nin aquí nin en Dinamarca.

Porque a felicidade de Diodoro non se producía en que alguén lle dera a resposta que parecía procurar, senón no simple feito de preguntar. A el o que lle gustaba era preguntar, dar conta das súas dúbidas máis íntimas, aquelas que lle ocupaban o pensamento case arreo.

Podemos pensar que están máis perto da felicidade os que preguntan que os que responden?

Será que a sabedoría é amiga dos interrogantes e lévase mal coas respostas?

A vostedes que lles parece?

(Aos Pelachos, antes da distancia)

Os mozos puxémoslle o alcume de Sócrates, polo seu costume de responder “nada” a calquera pregunta que lle fixeran. Xa podías preguntarlle pola saúde, pola familia, polos moitos anos que pasara de emigrante na Arxentina ou polo seu propio futuro, el sempre había acabar por resumilo todo en “nada”. Agora non estou eu moi convencido do acerto do chamadeiro, porque a súa postura non era socrática senón absolutamente escéptica. O que de verdade lle ocorría a este Sócrates aldeán era que, cando daba as últimas reviravoltas da vida, perdera até a última faragulla de fe no xénero humano.

Aquel grande escéptico, o meu veciño Sócrates, aprendera a ler e a escribir el só polas noites, e se te puñas ao seu lado na taberna cando estaba a ler o xornal, podías dalo por lido, porque pronunciaba baixiño cada palabra que lía. Pero tamén o podías dar por comentado, porque no mesmo ton de voz describía as fotos que ía vendo e que el relacionaba co lido aínda que non tiveran nada que ver unha cousa coa outra. Nunha ocasión sentinlle ler enteira a noticia dunha inauguración que fixera Franco non sei onde. Virou a páxina e alí aparecía unha foto que non gardaba relación algunha co que acababa de ler e na que se vían un home e unha muller novos, pero el comentou: “Velo aquí está Franco”. Iso si, cada cousa que lía remataba comentándoa cun rotundo: “nada!”.

Cando morreu e íamos pasando todos por diante do seu cadaleito, colocado no medio e medio do comedor, o Merexildo, que sempre viña aos velorios sen sede e falaba cos mortos, plantouse diante do defunto, ollouno  en fite e díxolle: “Coiro, Euloxio, agora é cando de certo non es nada”.

...pero estou pensando en non ir... 

...será mellor que empecedes sen min.

Elías Montouto foi o primeiro home que eu coñecín que vivía sen traballar sen ser rico nin rendista. Nos anos cincuenta e nun mundo no que a maioría dos seus habitantes eran labregos de seu, xunto cuns poucos xornaleiros e pequenos comerciantes, todos traballaban máis ou menos. Non é que non houbera ricos que non traballaban, pero tiñan unha facenda que gobernar, porque o Elías non puña nin horta ao pé da casa; non vendía cousa ningunha, simplemente deixaba pasar os días en paseatas, visitas ao café despois de comer para xogar a partida e outra voltiña a pouco paso pola beira da estrada. O Elías tiña unha paga de xubilación. A min que na casa, na escola e na doutrina me teimaban sobre a imposibilidade de afastar a condición humana do traballo, aquilo parecíame o paraíso. Dedicaría a miña vida a adquirir aquela condición de retirado –así se dicía daquela– o antes posíbel.

E agora chegou iso por fin.  Claro que polo camiño houbo de todo, porque até cheguei a papar un planeta. Cando entrei na escola había nove, agora que me vou xa non quedan máis que oito.

Pois que me preste! Teño todo o tempo do mundo para facer a dixestión. Porque iso é o mellor de todo: son dono e administrador do meu tempo. E digo tal porque xa nunca máis terei vacacións, esa trampa que cada ano, co seu final, fai que non poidas esquecer que o tempo non che pertence, que o tes empeñado e chegou a hora de pagar o novo prazo.

Acabei de pagar. Recuperei por fin o dominio dese misterio que se chama tempo. En diante non haberá máis administrador do meu tempo que eu mesmo, e poderei agasallarllo con alegría aos meus amigos, poderei mostrarme xeneroso con aqueles que precisen do meu tempo.

Estamos no bar... volvemos en SETEMBRO. Saudiña! 

(Debuxou Daniel)

Salvador era pequeneiro, groso e de rostro avermellado. Facía longas camiñatas acompañado dun burro cativo que debía ser tan vello coma el. Non se lle coñecía outra ocupación que non fose aquela de andar polos camiños co burro. A todas partes ían xuntos, mesmo non se podería dicir con exactitude quen acompañaba a quen até que chegaban ao destino. Pasaban os dous por un camiño e ao chegar ao prado o burro poñíase a pacer mentres o home ollaba para el, entón era claro que Salvador acompañara ao burro. Pero se subían entrambos e dous pola estrada e o bípedo entraba na taberna e o animal ficaba fóra agardando que o home acabase de tomar o seu vasete, daquela ben se vía que era o burro o acompañante.

O que non se viu nunca é que Salvador fose de acabalo no burro. Non,  el sempre ía a carón del, cabeza con cabeza, porque o homiño non tiña máis alzada da que tiña o animal.

Con frecuencia había alguén que lle preguntaba por que non montaba no burro, e el sempre respondía o mesmo: «Animaliño, dáme mágoa. Non creo que poida comigo».

A xente comezou a lle dicir que, xa que nunca se poñía de acabalo do burro,  debía facerse cunha bicicleta para aquelas súas longas camiñatas. E tanto lle teimaron que comezou tratos cun veciño que vendía bicicletas para lle trocar o burro polo vehículo. Pouco a pouco rebaixou a alta valoración que tiña do animal e, engadindo uns cartos, chegaron a acordo vendedor e comprador.

Aos catro ou cinco días xa estaba de novo diante do vendedor coa pretensión de desfacer o cambio. Viña disposto a renunciar aos cartos e ofrecía troco a pelo: a máquina polo burro. «¿E logo, tamén che dá mágoa montar na bicicleta?» «Non, home, non. Que me ha dar. O que pasa é que non sei que me dá que me vexan falando coa bicicleta como antes falaba co burro, porque ao que non me afago é a non falar.»

Aquela era a proba de valentía imprescindíbel para ser admitido no grupo dos maiores, daqueles que deran o paso persoal de abandonar a infancia sen agardar a que fosen os adultos os que lles outorgasen a categoría aparellada a tal tránsito. Non sei xa cantas veces me fixeran a pregunta ritual e, como a miña resposta sempre fora negativa, igual número de veces me vira rexeitado.

–Imos bañarnos ao muíño? –dicía un.

–Podo ir convosco? –preguntaba eu.

Virábanse todos e o que tivera a idea de ir a se bañar no cubo do muíño adiantábase unha pasada e ceibaba con solemnidade:

–Ti vícheslle os collóns a San Miguel?

–Non –respondía cunha sinceridade que a min mesmo me sorprendía.

–Pois daquela... –remataba o que fixera a gran pregunta abrindo os brazos e erguendo os ombros, coma indicando a imposibilidade de acceder ao grupo dos grandes mentres non deses cabal conta de ter ollado os atributos masculinos daquel arcanxo San Miguel que, situado no lado da epístola da igrexa parroquial, erguía ao ceo o brazo dereito no que portaba unha espada flamíxera, mentres co esquerdo estendido cara adiante, sinalaba a uns imaxinarios Adán e Eva o camiño da saída do paraíso.

Esa era a proba que había que pasar para entrar nestoutro edén terreal que é a confianza dos máis grandes. E era unha proba moi dura porque nela entraba en xogo a mesma alma. Achegarse ao santo e ollarlle por baixo das saias, mesmo só pensar en facelo, luxaría a miña ánima cunha mancha que moito me había dar que lavar no confesionario.

Pero, ao mesmo tempo, non había outro camiño. Pensar en dicir que si, que llos mirara sen telo feito era un grave risco.Podían comezar a facer preguntas de difícil resposta: E como son? Ten os dous iguais? Para que lado carga? Imposíbel, por ese camiño pillaríanme e sería peor. Non había outro remedio que ir á igrexa, erguerlle as vestimentas ao santo e ollar para a entreperna. Iso ou vivir condenado ao parvulario até cumprir os doce ou trece anos, como lle pasaba ao Celso da Mosqueira, que xogaba coas nenas porque aínda non fora quen de pasar a proba. Así que calquera cousa parecía mellor que seguir naquel inferno dos caguiñas que non ousaban erguerlle os capisaios ao santo.

O mellor momento era antes do rosario, mentres o crego aínda estaba na sancristía e as beatas subían abaneando o corpo a un lado e a outro pola costa arriba.

Entrei amodiño, andando nas puntas dos pés. Na igrexa non había ninguén, só sentía ao crego cazolear por tras do altar, na sancristía. Confiaba en que a bronquite crónica advertise da proximidade do cura se decidía achegarse á porta.

Cando estiven ao pé do santo, decateime de que me había faltar un bocadiño de talla para poder ollar ben, así que pillei un reclinatorio e achegueino. Botei man á veste con dous dedos trementes coma varas verdes. A suor metíaseme nos ollos e picábanme. Erguín con coidado a saia branca do anxo tronador e metín a cabeza dentro. Fíxeno cos ollos pechados. Despois, mortiño de medo, ollei para enriba, para os atributos testiculares e... nin había nada nin nada podía haber. O San Miguel por dentro non era máis que un pau que remataba na cabeza, outros dous paus facían de brazos e só tiña un pé, aquel máis adiantado que sobresaía por baixo da saia e que formaba parte da peana e non do inexistente corpo do santo.

Ceibei a saia e botei a correr pola igrexa adiante sen me importar xa o ruído que puidese facer. Xa era un home feito e dereito.

–Imos á Lama pillar ras?

–Imos –dixen.

–Non cho preguntei a ti. Ti non vés que non lle viches os collóns a San Miguel.

–Si que llos vin.

–E cando?

–Onte pola tarde. Queres que che diga como son?

–Non, non fai falla. Veña imos.

Cando comecei a escribir aquí cada semana, tiña unha cousa clara: eu non faría un blog deses tipo bitácora ou diario. Eu faría literatura! Eu era o que Pessoa definía como un finxidor, por tanto finxiría os meus sentimentos a través da ficción e bla, bla, bla...

Pois tamén desta vez caeron sobre min todas as soberbias (como diría miña mai desde a súa sabedoría chairega) e aquí me vexo vertendo a fío sentimentos, un cachón de sentimentos. Os que garda o meu peito para os amigos, primeiro os presentes e palpábeis onte á noite, despois os tamén presentes, mais daquela non tanxíbeis... Aquí vades todos, un por un ou por parellas ou por pares, pero sen faltar ninguén. Isto é o primeiro que se me ven á cabeza cando vos evoco e vos convoco.  E agora, unha vez vistos podía facer infinitos xogos de intercambio. Comezo pola miña dereita, pero de seguro que irei saltando duns a outros...

Cao, enorme caixa do peito chea de amizade.

Carmen, silenciosos sorrisos, sonoros coma gargalladas.

Chus, compañeira, mao amiga. Lúa de xaneiro. Quente lúa de agosto. Cada palabra túa é o verso enteiro.

Quique, que tes o significado xusto de cada palabra.

Euloxio de Amando era zapateiro. Un día presentóuselle na casa un home que chegara no coche de liña. Amigo do parrafeo, Euloxio, aínda que seguiu sentado ao pé da banca, deixou o que estaba a facer e botou co recén chegado unhas falas longas e demoradas. Falaron das andainas e dos camiños. Dos da vida e daqueloutros nos que se gasta o calzado. Á fin o forasteiro aclarouse e confesou que o motivo da súa visita era o de lle ofrecer unha maquiniña para pór os olletes metálicos por onde pasarían os amallós nas botas e nos zocos. O argumento fundamental era o do moito tempo que aforraba a máquina en comparanza co que lle levaba a Euloxio facer os buratos e pór os olletes. Polo visto aquel artiluxio facía o labor moito máis rápido. Aseguráballe o visitante ao zapateiro que no tempo de o home facer un,  a máquina facía os do par. «É que eu non lle teño présa», dixo Euloxio disposto a rematar a conversa. Así que cando viu que o vendedor abría a boca co ánimo de seguir argumentando a favor da máquina, puxo a man ergueita por diante e falou: «Escoite, se me vai seguir a falar diso, váiase, que teño moitos olletes que facer, e regálome facéndoos amodiño e con coidado. Agora ben, se o que quere é que falemos de quen sentiu primeiro o cuco este ano, déixese estar que non hai présa».

Agora debe andar polos setenta, pero hai xa ben anos que a vexo co seu camiñar decidido pero sen présa, porque se trata de quen anda sabendo onde vai. Non sei dela máis que o que vexo e o que imaxino. Vai pulcramente vestida. Non sempre leva a mesma roupa, que a muda con frecuencia, pero sempre é moi parecida unha á outra. Pendurando aos dous lados do corpo porta dúas bolsas de bo tamaño. Son bolsas de armelas metálicas, que ela suxeita con firmeza. Sempre van cheas, acuguladas de non sei que, pero ben se ve que pesan polo xeito no que se abanean canda aos seus andares: van adiante e atrás pero non soben nin baixan. ¿Qué levará nelas? Porque non se ve diferencia no vulto se me cruzo con ela pola mañá ou se o encontro é ao anoitecer.

O seu rostro está renegrido, coma se tomase o sol verán e inverno, vaise acartoando pouco a pouco e as engurras afondan nel coma regos secos. Os beizos primorosamente pintados e os ollos, azuis, case transparentes a non ser por unha lixeira veladura que lle dá unha certa tristeza ao seu ollar, tamén arrodeados dunha raia azul. Con moita frecuencia véxoa camiñar por un centro comercial deses de moitas tendas que hai ao pé da miña casa. Eu sei que anda por alí porque no verán estase fresquiño e no inverno quentiño.

Mentres camiña fala. Fala soíña. É unha continua conversa consigo mesma. Un diálogo coas súas pausas despois dos argumentos incontrovertibles que unha parte da súa alma lle dá á outra. Por iso lle teño entendido que despois deses curtos silencios di: «Claro. ¡Ai, iso si! Niso tés razón» e outras expresións afirmativas, de asentimento consigo mesma. Non parece unha vagabunda, a súa limpeza e coidado no vestir e no se acicalar, fanme pensar que ten un fogar.

Téñoa visto varias veces nunha praciña. De pé, no medio e medio, a debullar un codelo de pan vello e arrodeada de pombas que comen aos seus pés cunha arela desmesurada, coma se tivesen fame atrasada. Unha parte importante da moita mercancía que leva nas súas pesadas bolsas de armela, deben ser eses anacos de pan duro para lle dar ás pombas. Estoutro día volvía estar na praciña, na mesma actitude de dar faragullas de pan ás pombas. Falaba coma sempre, pero parecía facelo coas pombas. E ría, ría seguido. Unhas risadiñas a media voz que espellaban a felicidade que aquel momento lle enchía o corazón. Desaparecera aquela veladura de tristeza nos seus ollos azuis.

Daquela chegaron dou

Eu non sei provocar momentos propicios para as confidencias, danse ou non se dan. O caso é que aquel día, cando Xaime comezou a me contar, sentín que tal cousa acontecía e o que fixen foi deixalo falar.

«Recoñecino deseguida aínda despois de tantos anos sen volver a velo, principiou a contar Xaime, lembrábao contemplando como nos burlábamos do seu irmán, gordo e algo deforme, dando palmadas para que dese saltiños mentres lle berrábamos: baila, Vicente, baila.

»Achegueime a el e observeino antes de comezar a lle falar. Conservábase mellor ca min a pesar da rixidez que algún problema nas cervicais lle puxera no pescozo e que lle impedía mover a cabeza. Isto obrigábao a un  rápido e continuo movemento dos ollos que me producía unha gran sensación de incomodidade. Acababa de se apear dun automóbil de moitos cartos, alguén me comentara que era dentista e que lle ía moi ben.

»Non sabía o seu nome, pero si o seu apelido, que nunca me esquecera.  Chamei por el: “Candesú, ti es irmán de Vicente Candesú, non si?” Fitoume en silencio antes de responder: “Si, que quere?” “É que me gustaría falar con teu irmán e non sei como dar con el.” “E logo que lle quere?”, volveu preguntar. Algo me puxo dentro o pulo de abandonar calquera disimulo: “Parecerache raro despois de tanto tempo, pero gustaríame falar con el e, mesmo, desculparme por todas as que lle fixemos cando eramos nenos.” Fixo un esforzo coma para erguer a cabeza, el estaba por embaixo do borde da beirarrúa, e dixo: “Así que ti eras un daqueles do instituto que lle daban pancadas e lle berraban: baila, Candesú, baila, mentres o infeliz de Vicente suaba dando uns saltos que tanto vos facían rir. E agora queres pedirlle perdón. Agora, cantos anos despois? Corenta?”

»Aguantei a súa ollada e agardei o seu veredicto: “Pois chegades tarde, Vicente xa vai para vinte anos que morreu. Xa non vos pode perdoar. Foise ao outro mundo cheo de xenreira para todos vós e para a miña covardía de non saber deixar que me partísedes a cara por defendelo.” Por fin, aqueles ollos sempre en movemento, ficaron parados para se espetar nos meus. “As vosas burlas, á fin, déronvos dúas vítimas. Sen elas, sen o  voso desprezo pola dor allea, talvez eu non notase como me asolagaba o medo, como se facía dono de min até o punto de chegar a pensar que, se algún de vós tivese a ocorrencia de mo esixir, eu tamén me poría a dar palmadas cantando aquilo de ‘baila, Candesú, baila ” Viroume as costas e, con moitas dificultades, meteuse no seu auto e arrincou deixándome parado na beirarrúa.»

Era unha tarde de xoves daquelas nas que non había escola. Chovía e non se podía xogar fóra. Así que nos xuntamos no cuarto de atrás da miña casa catro ou cinco pequenos, nenos e nenas de entre oito e dez anos. «A que xogamos?», preguntou alguén. «A contar películas», dixo a Branca. Non lembro quen comezou e contou unha que víramos todos había poucos días, pero iso era igual porque nos gustaba escoitala. Despois outra, e outra... Todas eran películas xa coñecidas porque alí só había un cine. Botaba películas todos os domingos do verán e no inverno o terceiro domingo do mes, o día da feira. Estivemos así un tempo até que alguén propuxo mudar de xogo. Entón o meu curmán Tomás dixo que quería contar unha que non víramos ningún. Aquilo interesounos, a min dun xeito especial porque o Tomás era o mellor contador de películas que houbo e haberá no mundo enteiro, e dispuxémonos a escoitar.

«Titúlase “Kharkov, quilómetro mil” e  é dun neno que vive nun pobo de Rusia cos seus pais. Un día veñen uns soldados e levan a seu pai», principiou. Contou como marcha o camión polo medio da neve mentres a muller e o seu fillo fican na porta da casa chorando.

Seguía a narrar como o rapaz lle axudaba a súa mai nos traballos e esta pasaba os días chorando sen comer nin durmir. Que ás noites escribía cartas para o seu home e como despois agardaba polo carteiro a ver se lle traía unha resposta, sen que chegase nunca. Por fin a muller enferma e, a pesar dos moitos coidados do neno, morre e este fica só na casa.

Daquela recolle nun atado as súas cousas e botábase por camiños cheos de neve co propósito de chegar á cidade de Kharkov, que era onde dicía sempre a mai que tiñan preso ao home. Kharkov estaba a mil quilómetros de distancia. Narrounos o frío que pasaba o rapaz por aqueles vieiros xeados de tal xeito que nos apertábamos uns contra os outros, porque o sentíamos no noso corpo. Pero o que a min me tiña máis abraiado era escoitarlle contar o que o rapaz pensaba en cada situación, o que sentía no medio de tantas penalidades, en fin, todo aquilo que non se vía nas películas. O caso é que, cando parecía que remataba a historia coa chegada do neno a Kharkov e a noticia de que tamén o pai morrera,  o narrador introduciu unha novidade no xogo: seguiu a nos falar da soedade que lle agardaba, facéndonos preguntas sobre do seu futuro. Escoitábamos chorando a fío.

Cadaquén foi marchando para a súa casa en silencio. Ao ficarmos sos pregunteille ao Tomás cando vira aquela película e como era que sabía os pensamentos do rapaz, como se decatara do que sentía cando se atopaba tan só no mundo. Entón el díxome: «Non é película ningunha, é un libro que lin. Os libros contan tamén esas cousas». Desde daquela o Tomás e máis eu, cando xogábamos a «contar películas», tamén valía contar libros.

Aquí me teñen vostedes...

Este espazo recibino como agasallo das mans xenerosas dunha amiga que ten o fermoso vezo de espiar os corazóns humanos. Só un sentimento de obriga, de gran agradecemento poderá atopar cando espíe a miña víscera cos seus ollos “garzos, leonados, verdes coma auga do mar”.

Agora tócame a min enchelo de cada pouco de ocorrencias. Este será o meu máis grande problema. Sempre tiven para min que isto de ter unha páxina web ou escribir un blog, tiña moito que ver coa vaidade que adoita adornar aos do meu oficio e nunca me sentín atraído por semellante cousa, agora que a miña amiga se encargou de ma fornecer, o meu sentimento é distinto, ando moi perto de estar contento con ela (ergo, son moito máis vaidoso do que eu mesmo pensaba).

Que irei eu vertendo neste lugar que se me presenta coma un anaco de terra para cultivar? Podería convertelo nunha frondosa fraga que me sobreviva. Tamén podo tentar facer del unha agra de pan centeo que a alguén alimente. Mágoa que estas posibilidades, ambas e dúas, se me fagan camiño intransitábel.  Nin teño desexos de deixar lembranza que se emparente coa ansia de inmortalidade, ese pavoneo  que adobía de ridículo tantos dicires e faceres, nin creo que as miñas palabras sexan complexos vitamínicos ou comprimidos de proteínas...

Así que desde aquí, desde este lugar que se abre ao meu dispor, serei o que máis me gusta ser: contador de historias, facedor de artificios lingüísticos que non son máis que sombras do mundo que pasa por diante desta caverna na que habito ollando para o fondo, de costas á entrada por diante da que din que vai pasando a realidade, por iso me chaman louco os que me escoitan dicir que aspiro a facer a realidade non a copiala.

Sexa eu, pois, benvido a este utopos e vostedes sexan (e serán) ben achados nel para sempre.